چرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمید
صبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن برمیگشت که دستگاه پرتوسنج ورودی آژیر کشید؛ عجیب بود، چون او اصلاً وارد بخش پرتوی نیروگاه نشده بود. کمی بعد صف کارگرها پشت همان دستگاه ایستاده بود و آژیر خاموش نمیشد. رابینسون کفش یکی از آنها را به آزمایشگاه برد و دید به مواد پرتوزایی آلوده است که هرگز در فورسمارک دیده نمیشد. بخشی از نیروگاه تخلیه شد، اما خیلی زود معلوم شد نشتی از خود سوئد نیست و مسیر باد به جنوب شرق، به سوی اتحاد شوروی، اشاره میکند. همان شب مسکو پذیرفت که در نیروگاه چرنوبیل حادثهای رخ داده است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم آن شب در چرنوبیل چه گذشت، چرا یک آزمایش ایمنی به بدترین حادثهٔ تاریخ صنعت هستهای غیرنظامی تبدیل شد و امروز از آن چه مانده است.

آن شب در واحد ۴ چرنوبیل چه آزمایشی در جریان بود؟
نیروگاه چرنوبیل در اوکراین، که آن زمان بخشی از اتحاد شوروی بود، چهار راکتور فعال داشت. واحد ۴ از نوع RBMK-1000 بود؛ راکتوری با توان حرارتی ۳۲۰۰ مگاوات و توان الکتریکی ۱۰۰۰ مگاوات.
به نوشتهٔ انجمن جهانی هستهای، در ۲۵ آوریل ۱۹۸۶ و پیش از یک خاموشی عادی، کارکنان آماده شدند آزمایشی را انجام دهند: اگر برق اصلی نیروگاه قطع شود، توربینهایی که هنوز از سرعت میافتند تا چه مدت میتوانند برق پمپهای اصلی خنککننده را تأمین کنند؟ این آزمایش سال پیش هم انجام شده بود، اما توان توربین خیلی زود افت کرده بود و این بار قرار بود طراحی تازهٔ تنظیمکنندهٔ ولتاژ آزموده شود.
پیش از آغاز آزمایش در بامداد ۲۶ آوریل، مجموعهای از اقدامهای اپراتورها، از جمله غیرفعال کردن سازوکارهای خاموشی خودکار، راکتور را به وضعیتی بسیار ناپایدار رساند.
منابع این پاسخ
چرا راکتور بهجای خاموش شدن منفجر شد؟
در راکتور RBMK، گرافیت نوترونها را کند میکند و آب در لولههای سوخت میجوشد. ویژگی خطرناک این طرح «ضریب حفرهٔ مثبت» بود: هرچه حباب بخار بیشتر شود، واکنش هستهای شدیدتر میشود. انجمن جهانی هستهای مینویسد آن شب وضعیت سوخت، چیدمان میلههای کنترل و سطح توان، این اثر را به عامل غالب تبدیل کرده بود.
وقتی اپراتور فرمان خاموشی داد، یک نقص طراحی در میلههای کنترل هنگام ورود آنها به راکتور جهش شدید توان ایجاد کرد. سوخت داغ با آب خنککننده برخورد کرد، بخار و فشار بالا رفت و صفحهٔ پوششی ۱۰۰۰ تنی راکتور تا حدی جابهجا شد؛ میلهها نیمهراه گیر کردند. یک انفجار بخار و دو سه ثانیه بعد انفجار دوم، که احتمالاً ناشی از هیدروژن بود، راکتور را ویران کرد و دو کارگر را کشت.
گزارش سال ۱۹۹۱ یک کمیتهٔ دولتی شوروی تأکید کرد اپراتورها راکتور را به وضعیت خطرناک رساندند، اما قواعد حیاتی ایمنی هرگز بهروشنی برایشان تعریف نشده بود.
منابع این پاسخ
چه موادی به هوا رفت و تا کجا رسید؟
پس از انفجار، حدود یکچهارم از ۱۲۰۰ تن گرافیت راکتور به بیرون پرتاب شد و سوخت و گرافیت داغ آتش گرفتند. به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، مواد پرتوزا حدود ۱۰ روز به هوا میرفت. از روز دوم تا دهم، هلیکوپترها حدود ۵۰۰۰ تن بور، دولومیت، ماسه، خاک رس و سرب روی هستهٔ سوزان ریختند.
دو مادهٔ پرتوزا بیشترین اهمیت را داشتند: ید-۱۳۱ با نیمهعمر هشت روز که از راه شیر و سبزیجات برگدار در غدهٔ تیروئید جمع میشود، و سزیم-۱۳۷ با نیمهعمر ۳۰ سال که سالها در خاک میماند.
بیشتر مواد نزدیک نیروگاه نشست، اما بخش سبکتر با باد به بلاروس، روسیه، اوکراین و تا حدی اسکاندیناوی و اروپا رسید. در سوئد، به گزارش بولتن آژانس بینالمللی انرژی اتمی، باران ۲۸ و ۲۹ آوریل اطراف شهر یِوله را به آلودهترین منطقه تبدیل کرد. رادیو سوئد میگوید مسکو نخست حادثه را انکار کرد و فقط وقتی سوئد گفت به آژانس هشدار رسمی میدهد، آن را پذیرفت.
منابع این پاسخ
نخستین قربانیان و «پاکسازان» چه کسانی بودند؟
به گزارش کمیتهٔ علمی سازمان ملل دربارهٔ اثرات پرتو اتمی (UNSCEAR)، از ۶۰۰ کارگری که بامداد ۲۶ آوریل در نیروگاه بودند، ۱۳۴ نفر دوز بسیار بالایی دریافت کردند و به بیماری حاد پرتوی دچار شدند. ۲۸ نفر از آنان در سه ماه نخست جان باختند. انجمن جهانی هستهای مینویسد شش نفر از این ۲۸ نفر آتشنشانانی بودند که آتش بام ساختمان توربین را خاموش کردند. ۱۹ نفر دیگر نیز تا ۲۰۰۴ به علتهایی درگذشتند که لزوماً به پرتو مربوط نبود.
پس از آن نوبت «پاکسازان» رسید؛ کسانی که از سراسر شوروی برای پاکسازی محل و مهار راکتور آمدند. سازمان جهانی بهداشت میانگین دوز ۵۳۰ هزار کارگر ثبتشده در سالهای ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۰ را ۱۲۰ میلیسیورت برآورد میکند؛ برای مقایسه، UNSCEAR دوز یک سیتیاسکن معمولی را حدود ۹ میلیسیورت میداند. این گروه هنوز از نظر خطر سرطان پیگیری میشوند و در میان کارگران روس با دوز بالاتر، نشانههایی از افزایش سرطان خون دیده شده است.
منابع این پاسخ
چرا پریپیات و اطراف نیروگاه خالی از سکنه شد؟
پریپیات، شهر کارکنان نیروگاه، فقط سه کیلومتر با راکتور فاصله داشت. به نوشتهٔ انجمن جهانی هستهای، ۴۵ هزار ساکن آن در ۲۷ آوریل تخلیه شدند. تا ۱۴ مه حدود ۱۱۶ هزار نفر از شعاع ۳۰ کیلومتری نیروگاه بیرون برده شدند و در سالهای بعد، ۲۲۰ هزار نفر دیگر نیز به مناطق کمآلودهتر منتقل شدند.
منطقهٔ ممنوعه که در آغاز حدود ۲۸۰۰ کیلومتر مربع بود، بعدها به ۴۳۰۰ کیلومتر مربع گسترش یافت. UNSCEAR میانگین دوز تخلیهشدگان را حدود ۳۰ میلیسیورت برآورد میکند. خانوادهٔ کارکنانی که نیروگاه را تا سالها بعد اداره کردند، در شهر تازهساز اسلاووتیچ، ۳۰ کیلومتر دورتر، ساکن شدند.
جابهجایی برای بسیاری تجربهای دردناک بود. انجمن جهانی هستهای به نقل از گزارش «مجمع چرنوبیل» مینویسد اسکان مجدد پس از تخلیهٔ نخست، آسیب روحی زیادی زد و در کاهش دوز پرتو، که در بیشتر منطقه بهسرعت پایین آمده بود، اثر چندانی نداشت.
منابع این پاسخ
چرنوبیل در بلندمدت چه اثری بر سلامت مردم گذاشت؟
روشنترین پیامد، سرطان تیروئید در کسانی بود که هنگام حادثه کودک یا نوجوان بودند و شیر آلوده به ید پرتوزا نوشیده بودند. UNSCEAR تا سال ۲۰۰۵ بیش از ۶۰۰۰ مورد را در بلاروس، روسیه و اوکراین ثبت کرد و میگوید بخش بزرگی از آنها به احتمال زیاد از پرتو ناشی شده است. این بیماری اگر زود تشخیص داده شود معمولاً درمانپذیر است؛ به نوشتهٔ انجمن جهانی هستهای، از موارد تشخیصدادهشده تا ۲۰۰۵، پانزده مورد به مرگ انجامید.
جز این، به گفتهٔ UNSCEAR، شواهدی از اثر بزرگ پرتو بر سلامت عمومی، افزایش کلی سرطان یا افزایش سرطان خون در جمعیت عمومی دیده نشده است. میانگین دوز ساکنان مناطق آلوده در دو دهه حدود ۹ میلیسیورت بود.
اما آسیب فقط جسمی نبود. سازمان جهانی بهداشت گزارش میدهد سطح علائم اضطراب در جمعیتهای درگیر دو برابر گروههای مقایسه بود و این افراد بیشتر از سلامت ضعیف و علائم جسمی بیتوضیح خبر میدادند.
منابع این پاسخ
امروز از راکتور ویران چه مانده است؟
تا اکتبر ۱۹۸۶ یک پوشش بتنی شتابزده، معروف به «سارکوفاگ»، روی واحد ۴ ساخته شد، اما نه مستحکم بود و نه بادوام. دیگر واحدها هم تا دسامبر ۲۰۰۰ یکییکی خاموش شدند. در نوامبر ۲۰۱۶، طاقی فولادی به نام «محصورسازی ایمن جدید» با وزن ۳۶ هزار تن، ارتفاع ۱۱۰ متر و دهانهٔ ۲۶۰ متر، روی ریل ۳۲۷ متر جابهجا شد و روی راکتور قرار گرفت؛ به نوشتهٔ انجمن جهانی هستهای، بزرگترین سازهٔ متحرک خشکی که تاکنون ساخته شده است.
در فوریهٔ ۲۰۲۵ یک پهپاد سقف این سازه را سوراخ کرد. بانک اروپایی بازسازی و توسعه هزینهٔ تعمیر را دستکم ۵۰۰ میلیون یورو برآورد میکند.
جمعبندی: چرنوبیل نشان داد طراحی معیوب و فرهنگ ایمنی ضعیف چگونه یک آزمایش را به فاجعهای فرامرزی تبدیل میکند.
مطالعه مرتبط در هفت: ماری کوری؛ هفت پرسش دربارهٔ زنی که دو نوبل گرفت و دفترهایش هنوز رادیواکتیو است
منابع و بازبینی
- انجمن جهانی هستهای؛ Chernobyl Accident 1986
- سازمان جهانی بهداشت؛ Radiation: The Chernobyl accident
- بولتن آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ۱۹۸۶؛ Monitoring the fallout
- رادیو سوئد؛ 25 years after Chernobyl, how Sweden found out
- کمیتهٔ علمی سازمان ملل دربارهٔ اثرات پرتو اتمی (UNSCEAR)؛ ارزیابی اثرات پرتوی حادثهٔ چرنوبیل
- بانک اروپایی بازسازی و توسعه؛ Nuclear safety and Chornobyl
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…