شفق قطبی چگونه شکل میگیرد؟ هفت پرسش از طوفان خورشیدی تا رنگهای آسمان شب
روز اول سپتامبر ۱۸۵۹، ریچارد کرینگتون، ستارهشناس انگلیسی، هنگام رسم لکههای خورشید، درخششی ناگهانی و خیرهکننده روی سطح خورشید دید؛ ریچارد هاجسون هم جداگانه همان را مشاهده کرد. کمتر از یک روز بعد، آسمان زمین شعلهور شد. به روایت ناسا، شفقهای سرخ و سبز و بنفش حتی بر فراز کوبا، باهاما، جامائیکا و هاوایی دیده شدند و در برخی جاها آنقدر روشن بودند که میشد زیرشان روزنامه خواند. عجیبتر، رفتار خطوط تلگراف بود. به گزارش روزنامههای همان روزها که پژوهشگران ناسا گردآوری کردهاند، تلگرافچیهای بوستون و پورتلند باتریهایشان را از خط جدا کردند و حدود دو ساعت فقط با جریانی که شفق در سیمها ایجاد کرده بود، پیام فرستادند. این همان نوری است که امروز مردم برای دیدنش به سرزمینهای نزدیک قطب سفر میکنند. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم شفق قطبی از کجا میآید، چرا رنگارنگ است، کی و کجا بهتر دیده میشود و چه ارتباطی با طوفانهای خورشید دارد.

شفق قطبی دقیقاً چیست و در چه ارتفاعی روشن میشود؟
شفق قطبی نوری است که در لایههای بالایی جو زمین تولید میشود. به توضیح مرکز پیشبینی آبوهوای فضایی آمریکا (NOAA SWPC)، الکترونهای پرانرژی در امتداد خطوط میدان مغناطیسی زمین به سوی مناطق قطبی سرازیر میشوند و با اتمها و مولکولهای اکسیژن و نیتروژن برخورد میکنند. این برخورد به آنها انرژی میدهد و وقتی به حالت عادی برمیگردند، انرژی اضافه را به شکل نور آزاد میکنند؛ سازوکاری شبیه لامپ نئون.
این نور معمولاً در ارتفاع ۸۰ تا ۵۰۰ کیلومتری از سطح زمین شکل میگیرد؛ بسیار بالاتر از ابرها و هواپیماها. در نیمکرهٔ شمالی به آن «شفق شمالی» (Aurora Borealis) و در نیمکرهٔ جنوبی «شفق جنوبی» (Aurora Australis) میگویند. به نوشتهٔ ناسا، Aurora در لاتین به معنای «سپیدهدم» است؛ چون اروپاییان دور از قطب، شفق را معمولاً به شکل درخششی سرخ در افق شمالی میدیدند که به سرخی سپیدهدم شباهت داشت.
ذرههایی که شفق میسازند چگونه از خورشید به آسمان قطبی میرسند؟
خورشید پیوسته جریانی از ذرههای باردار و میدان مغناطیسی به فضا میفرستد که «باد خورشیدی» نام دارد. زمین در برابر آن سپری مغناطیسی به نام مگنتوسفر دارد که از هستهٔ فلزی مذاب سیاره سرچشمه میگیرد. به توضیح ناسا، باد خورشیدی این سپر را در سمت شب زمین به شکل دنبالهای بلند میکشد و انرژی در آن انباشته میشود. وقتی این انرژی ناگهان آزاد شود، بخش بزرگی از آن به شکل باران ذرهها روی جو فرومیریزد.
این ذرهها آزادانه به هر جایی نمیروند؛ میدان مغناطیسی زمین آنها را هدایت میکند. به همین دلیل، به گفتهٔ NOAA، شفق دو حلقهٔ بیضیشکل تقریباً به مرکز قطبهای مغناطیسی میسازد. گاهی خورشید تودهای عظیم از ماده و میدان مغناطیسی به نام «پرتاب جرم تاجی» (CME) را بیرون میفرستد. ناسا مینویسد پرتابهای سریع میتوانند در کمتر از ۱۵ ساعت به زمین برسند و طوفانهای مغناطیسی نیرومندی بسازند.
چرا شفق گاهی سبز است و گاهی سرخ، آبی یا صورتی؟
رنگ شفق به دو چیز بستگی دارد: کدام گاز برانگیخته شده و آن گاز در چه ارتفاعی است. بر اساس جدول ناسا، سبز رایجترین رنگ است و از اکسیژن در ارتفاع حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر میآید. سرخ هم از اکسیژن است، اما در ارتفاع بالاتر از ۲۰۰ کیلومتر. نیتروژن در ارتفاع ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر نور آبی میدهد و زیر ۱۰۰ کیلومتر لبهٔ پایینی شفق را صورتی یا ارغوانی میکند. آمیختن این نورها گاهی شفق را بنفش، صورتی یا حتی سفید نشان میدهد.
هر رنگ طول موج مشخصی دارد. به نوشتهٔ NOAA، سبز رایج شفق در طول موج ۵۵۷٫۷ نانومتر و سرخ در ۶۳۰ نانومتر از اکسیژن اتمی تابیده میشود و آبیـبنفش ۴۲۷٫۸ نانومتر از نیتروژن مولکولی. مؤسسهٔ فیزیک فضایی سوئد نکتهٔ جالب دیگری میگوید: اتم اکسیژن برای تاباندن نور سرخ حدود ۱۲۰ ثانیه و برای نور سبز حدود ۰٫۷ ثانیه صبر میکند، در حالی که تابش نیتروژن تقریباً بیدرنگ است.
منابع این پاسخ
چرا گاهی شفق را تا نزدیکی مناطق گرمسیری میبینیم؟
هرچه میدان مغناطیسی زمین آشفتهتر باشد، حلقههای شفق از قطبها دورتر میشوند. NOAA این آشفتگی را با شاخص Kp از ۰ تا ۹ میسنجد. به طور تقریبی، در Kp صفر لبهٔ پایینی حلقهٔ شفق حدود ۶۶ درجهٔ عرض مغناطیسی است و با هر واحد افزایش Kp حدود دو درجه به سمت استوا میآید، تا حدود ۴۸ درجه در Kp نه.
طوفانهای بسیار بزرگ از این هم فراتر میروند. در ۱۰ و ۱۱ مهٔ ۲۰۲۴، چند پرتاب جرم تاجی پشت سر هم به زمین رسیدند و نخستین طوفان مغناطیسی G5، بالاترین ردهٔ مقیاس NOAA، از ۲۰۰۳ به بعد را ساختند. به گزارش ناسا، شفق تا جنوب آمریکا و شمال هند دیده شد و گزارشهایی از دیدن آن تا ۲۶ درجهٔ عرض مغناطیسی ثبت شد. چنین رویدادهایی در دورههای اوج فعالیت خورشید بیشترند؛ ناسا و NOAA در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۴ اعلام کردند خورشید وارد دورهٔ بیشینهٔ چرخهٔ حدوداً ۱۱ سالهٔ خود شده است.
منابع این پاسخ
- NOAA Space Weather Prediction Center؛ Tips on Viewing the Aurora
- NASA Science؛ How NASA Tracked the Most Intense Solar Storm in Decades (۲۰۲۴)
- NPR؛ The giant solar storm is having measurable effects on Earth (۱۰ مهٔ ۲۰۲۴)
- NASA Science؛ NASA, NOAA: Sun Reaches Maximum Phase in 11-Year Solar Cycle (۱۵ اکتبر ۲۰۲۴)
آیا طوفانهایی که شفق میسازند برای زمین خطرناکاند؟
خود شفق در ارتفاع دهها تا صدها کیلومتری رخ میدهد و تماشایش برای ما بیخطر است؛ نگرانی اصلی به فناوری مربوط میشود. به نوشتهٔ NOAA، طوفانهای مغناطیسی میتوانند ارتباطات، شبکهٔ برق، ناوبری، رادیو و ماهوارهها را مختل کنند. برای همین مرکز پیشبینی آبوهوای فضایی پیش از رسیدن طوفان به بهرهبرداران این سامانهها هشدار میدهد تا اقدامات حفاظتی انجام دهند.
تاریخ نمونههای روشنی دارد. در رویداد کرینگتون، به گزارش NOAA، جریانهای قوی در سیمهای تلگراف به اپراتورها شوک داد و در برخی دفترها آتشسوزی کوچک به راه انداخت؛ این بزرگترین طوفان مغناطیسی ثبتشده است. به گزارش NPR، طوفان G5 سال ۲۰۰۳ برق بخشی از سوئد را موقتاً قطع کرد و به ترانسفورماتورهایی در آفریقای جنوبی آسیب زد. انجمن سلطنتی نجوم بریتانیا نیز مینویسد طوفانی هماندازهٔ رویداد کرینگتون امروز احتمالاً خاموشیهای طولانی و آسیب جدی به شبکهٔ برق به بار میآورد. در طوفان مهٔ ۲۰۲۴ اما، طبق همان گزارش NPR، NOAA تا آن زمان گزارشی از خسارت بزرگ دریافت نکرده بود.
منابع این پاسخ
- NOAA؛ Strong geomagnetic storm reaches Earth, continues through weekend (۱۰ مهٔ ۲۰۲۴)
- NOAA؛ Five historically huge solar events
- NASA Technical Reports Server؛ Eyewitness Reports of the Great Auroral Storm of 1859
- NPR؛ The giant solar storm is having measurable effects on Earth (۱۰ مهٔ ۲۰۲۴)
- Royal Astronomical Society؛ The Carrington Event report in MNRAS vol. 20 (1859)
بهترین زمان و مکان برای دیدن شفق کجاست؟
به توصیهٔ NOAA، بهترین مکان، نوار بیضیشکلی میان عرضهای جغرافیایی حدود ۶۰ تا ۷۵ درجه است؛ در این مناطق شفق در بیش از نیمی از شبهای سال قابل مشاهده است. چهار عامل تعیینکنندهاند: فعالیت مغناطیسی (شاخص Kp)، مکان، تاریکی و زمان. باید از نور شهر دور شد و آسمان صاف و بیابر میخواهد؛ ماه کامل هم شفق را کمرنگتر نشان میدهد. در تابستان مناطق قطبی، خورشید نیمهشب اجازهٔ دیدن شفق را نمیدهد.
پرفعالیتترین شفقها معمولاً یکی دو ساعت پیش و پس از نیمهشب، میان ساعت ۲۲ تا ۲ بامداد به وقت محلی، دیده میشوند. فصلهای نزدیک اعتدال بهاری و پاییزی هم به دلیل نحوهٔ برخورد باد خورشیدی با مگنتوسفر، طوفانهای بزرگتری دارند. ناسا یادآوری میکند که حسگر دوربینها و گوشیهای امروزی آنقدر حساس است که گاهی شفقی را ثبت میکند که با چشم دیده نمیشود. اگر شفق دیدید، میتوانید آن را در پروژهٔ علم شهروندی Aurorasaurus که ناسا از آن حمایت میکند، گزارش کنید.
آیا شفق فقط در آسمان زمین رخ میدهد؟
نه. به نوشتهٔ ناسا، شفق روی سیارهها و قمرهای دیگری که جو دارند هم دیده شده و معمولاً جایی رخ میدهد که خطوط میدان مغناطیسی سیاره به جو آن میرسند. وویجر ۱ در ۱۹۷۹ شفق را در سمت تاریک مشتری دید و بعدها هابل، گالیله و جونو هم آن را ثبت کردند. کاسینی و مأموریتهای دیگر شفق زحل را دیدند، فضاپیمای ماون شفق مریخ را یافت و پایونیر روی زهره به آن رسید. حتی نشانههای شفق در برخی قمرها و اجرامی بیرون از منظومهٔ شمسی هم دیده شده است.
جمعبندی: شفق قطبی گفتوگوی دیدنی خورشید، میدان مغناطیسی و جو زمین است؛ همان پدیدهای که میتواند آسمان را رنگین کند و در اوجش فناوری ما را به چالش بکشد.
مطالعه مرتبط در هفت: دریاچهٔ قاتل نیوس؛ هفت پرسش دربارهٔ شبی که یک دریاچه نفس روستاها را گرفت
منابع این پاسخ
منابع و بازبینی
- NOAA Space Weather Prediction Center؛ Aurora
- NASA Science؛ Auroras
- NOAA Science On a Sphere؛ Aurora
- Swedish Institute of Space Physics (IRF)؛ Aurora Alert
- NOAA Space Weather Prediction Center؛ Tips on Viewing the Aurora
- NASA Science؛ How NASA Tracked the Most Intense Solar Storm in Decades (۲۰۲۴)
- NPR؛ The giant solar storm is having measurable effects on Earth (۱۰ مهٔ ۲۰۲۴)
- NASA Science؛ NASA, NOAA: Sun Reaches Maximum Phase in 11-Year Solar Cycle (۱۵ اکتبر ۲۰۲۴)
- NOAA؛ Strong geomagnetic storm reaches Earth, continues through weekend (۱۰ مهٔ ۲۰۲۴)
- NOAA؛ Five historically huge solar events
- NASA Technical Reports Server؛ Eyewitness Reports of the Great Auroral Storm of 1859
- Royal Astronomical Society؛ The Carrington Event report in MNRAS vol. 20 (1859)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…