دیوار بزرگ چین؛ هفت پرسش دربارهٔ دیواری که برخلاف افسانه از ماه دیده نمیشود
«منظره خیلی زیبا بود، اما دیوار بزرگ را ندیدم.» این جمله را یانگ لیوی، نخستین فضانورد چین، در اکتبر ۲۰۰۳ پس از بازگشت از سفر ۲۱ ساعتهاش در گفتوگو با تلویزیون مرکزی چین گفت و یکی از پرتکرارترین باورهای جهان را لرزاند: اینکه دیوار بزرگ چین تنها سازهٔ انسانی است که از فضا دیده میشود. خود دیوار اما به چنین افسانهای نیازی ندارد. بیش از دو هزار سال ساخته و بازسازی شد، از کنار دریا تا دل بیابان کشیده شد و هنوز هم اندازهگرفتن طولش بحثبرانگیز است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم این دیوار دقیقاً چیست، چه کسانی آن را ساختند، چگونه کار میکرد و چرا آن افسانهٔ معروف درست نیست.

دیوار بزرگ چین دقیقاً چیست و از کجا تا کجا میرود؟
دیوار بزرگ یک دیوار یکپارچه نیست؛ مجموعهای از دیوارها، برجهای دیدبانی، قلعهها، گذرگاهها و برجهای علامتدهی است که سلسلههای پیاپی چین در مرز شمالی کشور ساختند. به توصیف یونسکو، بدنهٔ اصلی آن شامل دیوار، راه سوارهرو روی دیوار، برجهای دیدبانی و پناهگاههاست. این مجموعه در شرق از شانهایگوان در استان هبی آغاز میشود و در غرب به جیایوگوان در استان گانسو میرسد.
یونسکو دیوار را در سال ۱۹۸۷ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد و آن را بزرگترین سازهٔ نظامی جهان میداند. نکتهٔ مهم این است که دیوار در طول قرنها بارها ساخته، رها و بازسازی شده است. برای همین وقتی از «دیوار بزرگ» حرف میزنیم، در واقع از لایههایی از دورههای مختلف حرف میزنیم که گاهی کنار هم یا حتی روی هم ساخته شدهاند.
منابع این پاسخ
چه کسانی و در چه دورههایی دیوار را ساختند؟
ریشهٔ دیوار به زمانی برمیگردد که چین هنوز یکپارچه نبود. در دورههای «بهار و پاییز» و «دولتهای جنگنده»، حکومتهای رقیب برای دفاع از قلمرو خود دیوار ساختند. حدود سال ۲۲۰ پیش از میلاد، چین شی هوانگ، نخستین امپراتور چین یکپارچه، بخشهایی از این استحکامات قدیمی را به هم وصل کرد تا سامانهٔ دفاعی واحدی در برابر هجومهای شمالی بسازد.
ساختوساز در سلسلههای بعد هم ادامه یافت. یونسکو از بخشهای خاککوبیدهٔ دورهٔ هان غربی نام میبرد که در استان گانسو باقی ماندهاند. اما چهرهٔ آشنای دیوار، با آجر و سنگ و برجهای منظم، بیشتر حاصل دورهٔ مینگ (۱۳۶۸ تا ۱۶۴۴ میلادی) است. پس بیشتر بخشهایی که امروز گردشگران میبینند و در عکسها دیده میشوند، دیوار مینگاند، نه دیوار دو هزار سالهٔ نخستین امپراتور.
منابع این پاسخ
طول واقعی دیوار بزرگ چقدر است؟
پاسخ به این بستگی دارد که چه چیزی را بشماریم. در سال ۲۰۰۹، ادارهٔ دولتی میراث فرهنگی چین و ادارهٔ نقشهبرداری این کشور اعلام کردند دیوار دورهٔ مینگ ۸٬۸۵۱٫۸ کیلومتر است. این عدد شامل حدود ۶٬۲۶۰ کیلومتر دیوار، ۲٬۲۳۲ کیلومتر مانع طبیعی مثل کوه و رود و حدود ۳۶۰ کیلومتر خندق بود.
در سال ۲۰۱۲، همان اداره پس از بررسی میدانی چندساله، طول همهٔ دیوارها و خندقهای همهٔ دورهها را ۲۱٬۱۹۶٫۱۸ کیلومتر اعلام کرد و ۴۳٬۷۲۱ اثر مرتبط را در ۱۵ استان و منطقه شناسایی کرد.
این عدد بزرگ، جمع طول دیوارهای مختلفی است که گاهی موازی یا روی هم ساخته شدهاند، نه طول یک خط پیوسته. بنیاد تاریخ شمالشرق آسیا در کرهٔ جنوبی هم آن را نقد کرد و گفت برخی قلعههای پراکنده جزو دیوار شمرده شدهاند.
منابع این پاسخ
دیوار با چه مصالحی ساخته شد و ملاتش چه رازی دارد؟
سازندگان دیوار معمولاً از مصالحی استفاده میکردند که در همان منطقه پیدا میشد. در غرب خشک، بخشهای قدیمیتر اغلب از خاک کوبیده ساخته شدهاند؛ یعنی لایههای خاک را آنقدر فشرده میکردند تا سفت شود. در کوهستانهای اطراف پکن، دیوار مینگ از سنگ و آجر ساخته شد.
یکی از جالبترین یافتهها دربارهٔ ملات است. پژوهشی که در سال ۲۰۱۰ در نشریهٔ Accounts of Chemical Research منتشر شد، نشان داد ملات برخی بناهای تاریخی چین ترکیبی از آهک و آمیلوپکتین است؛ مادهای که احتمالاً از سوپ برنج چسبناک آمده و ساختار ملات را فشردهتر و مقاومتر میکند. نمونهٔ معروف این پژوهش دیوار شهر نانجینگ بود.
پژوهش دیگری در ۲۰۱۳ روی ملات دیوار مینگ در گوبئیکو، نزدیک پکن، هم نشاستهٔ چسبناک یافت، اما شکل دانههایش با برنج نمیخواند و به ارزن جوشانده شبیهتر بود. پس «ملات برنجی» برای همهٔ دیوار ثابت نشده است.
منابع این پاسخ
دیوار در عمل چگونه کار میکرد؟
دیوار فقط مانعی برای متوقف کردن مهاجمان نبود؛ یک سامانهٔ دفاعی کامل بود. بررسی رسمی چین در این سامانه بیش از ۱۰ هزار بخش دیوار، ۲٬۲۱۱ گذرگاه و قلعه و حدود ۲۹٬۵۰۰ سازهٔ منفرد مانند برجهای دیدبانی و برجهای علامتدهی را شناسایی کرده است.
برجها به نگهبانان امکان میداد حرکت دشمن را از دور ببینند و خبر را از برجی به برج دیگر برسانند. گذرگاهها و قلعهها هم محل استقرار سربازان و کنترل رفتوآمد بودند.
یونسکو یادآوری میکند که دیوار بازتاب «برخورد و تبادل» میان تمدنهای کشاورز و کوچنشین در چین باستان است؛ یعنی هم مرز جنگ بود و هم جایی که رفتوآمد و جابهجایی جمعیت از آن میگذشت. ساخت آن با رنج فراوان همراه بود و همین رنج به گفتهٔ یونسکو در ادبیات چین، از جمله شعرهای دو فو، بازتاب یافته است.
منابع این پاسخ
آیا دیوار بزرگ از فضا یا ماه دیده میشود؟
با چشم غیرمسلح نه، و از ماه قطعاً نه. به گفتهٔ ناسا، این باور دستکم از سال ۱۹۳۸ وجود داشته؛ یعنی سالها پیش از آنکه کسی بتواند آن را بیازماید. جالب است که متن ثبت دیوار در یونسکو هنوز آن را «تنها سازهٔ دست بشر که از ماه دیده میشود» توصیف میکند.
مشکل، پهنا و رنگ است. پهنای دیوار در بیشتر جاها حدود شش متر است و به گفتهٔ کملش لولا، دانشمند ارشد رصد زمین ناسا، مصالح آن رنگ و بافتی شبیه خاک اطراف دارد. آلن بین، فضانورد آپولو ۱۲، هم گفته بود از ماه هیچ سازهٔ انسانی دیده نمیشود.
با این حال، در نوامبر ۲۰۰۴ لروی چیائو از ایستگاه فضایی بینالمللی با لنز ۱۸۰ میلیمتری عکسی گرفت که بخش کوچکی از دیوار را در مغولستان داخلی نشان میداد؛ اما خودش دیوار را با چشم ندیده بود. تصاویر راداری فضایی هم بخشهایی از دیوار را ثبت کردهاند.
منابع این پاسخ
امروز چه چیزی دیوار را تهدید میکند و چگونه از آن محافظت میشود؟
همهٔ بخشهای دیوار به یک اندازه سالم نماندهاند؛ گزارش رسمی چین به یونسکو میگوید بخشهای دورهٔ مینگ نسبتاً بهتر حفظ شدهاند. خطر دیگر گردشگری است: یونسکو مینویسد یکپارچگی بصری دیوار در بادالینگ با ساخت تأسیسات گردشگری و تلهکابین آسیب دیده است. چین در سال ۲۰۰۶ «مقررات حفاظت از دیوار بزرگ» را تصویب کرد و همهٔ اجزای دیوار در فهرست آثار حفاظتشدهٔ ملی یا استانی قرار دارند.
جمعبندی: دیوار بزرگ چین برای دیدهشدن از فضا ساخته نشد؛ برای دیدن از نزدیک ساخته شد، از برجی که سربازی در آن نگهبانی میداد. ارزش واقعیاش در بیش از دو هزار سال مهندسی، تلاش و رنج انسانی است که در خود نگه داشته است.
مطالعه مرتبط در هفت: ارتش سفالی چین؛ سربازان آرامگاه همان نخستین امپراتوری که دیوارها را به هم وصل کرد
منابع و بازبینی
- یونسکو؛ The Great Wall (مرکز میراث جهانی)
- Visit Beijing؛ How Long is the Great Wall of China?
- رویترز؛ China Wall greater than previously thought
- یونسکو؛ Report on the Protection of the Great Wall of China
- کره هرالد؛ Great Wall rekindles history row
- پابمد؛ Study of sticky rice-lime mortar technology for the restoration of historical masonry construction
- نشنال جئوگرافیک؛ Sticky Rice Holds Ancient Chinese Buildings Together
- Quaternary Sciences؛ شواهد دانهٔ نشاسته در ملات دیوار مینگ گوبئیکو (۲۰۱۳)
- ناسا؛ China's Wall Less Great in View from Space
- الجزیره؛ China's spaceman shatters a myth
- ساینتیفیک امریکن؛ No, You Can't See the Great Wall of China from Space
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…