گذرگاه غولها؛ هفت پرسش دربارهٔ ۴۰ هزار ستون سنگی در ساحل ایرلند شمالی
بهار ۱۶۹۳، ریچارد بالکلی، سیاستمدار ایرلندی و عضو انجمن سلطنتی لندن، در نامهای به مارتین لیستر از جایی عجیب در شمال ایرلند خبر داد. او خودش آنجا نرفته بود و به گزارش پژوهشگری از کمبریج تکیه میکرد که تابستان قبل همراه اسقف دری به دیدنش رفته بود. به روایت این نامه، در پای صخرهای بلند، راهی سنگی به پهنای حدود ۸۰ پا به دل دریا میرفت که تمامش از ستونهای پنجضلعی و ششضلعی ساخته شده بود؛ ستونهایی چنان به هم چسبیده که به نوشتهٔ نامه، چیزی ضخیمتر از تیغهٔ چاقو میانشان فرو نمیرفت. مردم محلی آن را کار یک غول میدانستند. امروز این ساحل را «گذرگاه غولها» (Giant’s Causeway) مینامند و یکی از مشهورترین چشماندازهای زمینشناسی جهان است. اما این ستونها واقعاً چگونه ساخته شدند و چرا چنین منظماند؟

گذرگاه غولها کجاست و چه چیزی آن را خاص میکند؟
گذرگاه غولها در کنتی آنتریم، در ساحل شمالی ایرلند شمالی، و در پای صخرههای بازالتی لبهٔ فلات آنتریم قرار دارد. به نوشتهٔ یونسکو، این محل از حدود ۴۰ هزار ستون بزرگ بازالت سیاه تشکیل شده که از دل دریا بیرون زدهاند. ویژگی یگانهٔ آن، برشهای افقی تقریباً کامل این ستونهاست که سطحی شبیه سنگفرش ساختهاند.
این محل همراه با «ساحل کازوی» در سال ۱۹۸۶ به فهرست میراث جهانی یونسکو پیوست و نخستین میراث جهانی ایرلند شمالی بود. ثبت آن بر پایهٔ دو معیار طبیعی انجام شد: زیبایی استثنایی طبیعی و نمایش مراحل مهم تاریخ زمین. بیشتر این محدوده از سال ۱۹۶۱ در مالکیت و مدیریت سازمان نشنال تراست است.
منابع این پاسخ
این ستونها چگونه از گدازهٔ آتشفشانی ساخته شدند؟
داستان به حدود ۶۰ میلیون سال پیش، در آغاز دورهٔ پالئوژن، برمیگردد. به توضیح سازمان زمینشناسی بریتانیا، در آن زمان ابرقارهٔ لورازیا در حال گسستن بود و اقیانوس اطلس شمالی باز میشد. در امتداد این شکاف، فورانهای آتشفشانی شدید رخ داد و گدازه از آتشفشانها و شکافها بیرون ریخت و سطح زمین را پوشاند.
پس از نخستین فورانها، دورهای طولانی از آرامش آمد. سطح گدازه هوازده شد و لایهای سرخ و غنی از آهن و آلومینیوم پدید آورد، و روی آن جنگل و دره شکل گرفت. سپس فعالیت آتشفشانی ناگهان از سر گرفته شد. گدازهٔ تازه به درهها ریخت و در محل گذرگاه، دریاچهای از گدازه به عمق حدود ۹۰ متر ساخت. همین تودهٔ بزرگ آرام و یکنواخت سرد شد و ستونها را به وجود آورد. به گفتهٔ نشنال تراست، بعدها یخچالهای عصر یخبندان لایههای بالایی را تراشیدند و امواج دریا ستونها را آشکارتر کردند.
منابع این پاسخ
چرا ستونها اینقدر منظم و چندضلعیاند؟
راز نظم ستونها در انقباض است. سنگ داغ هنگام سرد شدن جمع میشود. وقتی تودهٔ بزرگی از گدازه آرام و یکنواخت سرد میشود، تنشها هم الگوی منظمی پیدا میکنند. سنگ در امتداد این تنشها ترک برمیدارد و ترکها به هم میپیوندند تا شبکهای از چندضلعیها بسازند. این ترکها با پیشروی سرما به درون گدازه عمیقتر میشوند و کل توده را به هزاران ستون تقسیم میکنند.
ششضلعی معروفترین شکل این ستونهاست، اما همهٔ آنها ششضلعی نیستند. انجمن سلطنتی لندن توضیح میدهد که ستونها پنجضلعی، ششضلعی و گاهی هفتضلعیاند. پژوهش لوکاس گورینگ در دانشگاه تورنتو هم نشان داد که این الگو هرگز به یک شبکهٔ ششضلعی کامل نمیرسد و همواره در حال تحول است. پس نظم گذرگاه غولها نظم یک کاشیکاری دقیق نیست، بلکه نظمی طبیعی است که از قانونهای فیزیک سرچشمه میگیرد.
منابع این پاسخ
اندازهٔ ستونها را چه چیزی تعیین میکند؟
اندازهٔ ستونهای بازالتی در جاهای مختلف جهان از چند سانتیمتر تا چند متر فرق میکند. در سال ۲۰۰۹، لوکاس گورینگ و استیون موریس از دانشگاه تورنتو و ال. ماهادوان از دانشگاه هاروارد در نشریهٔ PNAS نشان دادند که عامل اصلی، سرعت سرد شدن گدازه است: هرچه سرد شدن کندتر باشد، ستونها پهنتر میشوند.
جالب اینکه آنها برای این کشف از آزمایشی آشپزخانهای کمک گرفتند. مخلوط نشاستهٔ ذرت و آب هنگام خشک شدن ترک برمیدارد و ستونهایی چندمیلیمتری میسازد که شکلشان شبیه ستونهای گدازه است. پژوهشگران خشک شدن این مخلوط را دقیق کنترل کردند و نشانههای روی ستونهای گدازه را در چند محل واقعی اندازه گرفتند. نتیجه نشان داد هر دو پدیده از یک قانون پیروی میکنند و این قانون حتی امکان میدهد سرعت سرد شدن گدازه را از روی اندازهٔ ستونها تخمین زد.
منابع این پاسخ
افسانهٔ فین مککول دربارهٔ این ساحل چه میگوید؟
نام این محل از یک افسانه آمده است. به روایتی که نشنال تراست نقل میکند، غولی ایرلندی به نام فین مککول این گذرگاه را ساخت تا از دریای ایرلند بگذرد و با رقیبش، غول اسکاتلندی بِناندانر، روبهرو شود. پس از دیدارشان، بناندانر هنگام فرار به اسکاتلند گذرگاه را ویران کرد و آنچه امروز میبینیم، باقیماندهٔ همان راه است.
روایت کمتر شناختهشدهای هم هست که راهنمایان محلی در قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم برای بازدیدکنندگان تعریف میکردند. در این روایت، فین برای رسیدن به دختری اسکاتلندی که دلباختهاش بود گذرگاه را میساخت، اما مادربزرگش با جادو توفان به پا کرد و کار او را بارها ویران کرد. برخی صخرههای این ساحل هم در قصهها نام گرفتهاند؛ مثلاً صخرهای در خلیج پورتنافر را «چکمهٔ غول» مینامند.
منابع این پاسخ
این صخرهها چگونه به میدان بحث دانشمندان تبدیل شدند؟
نخستین گزارش مکتوب از این محل همان نامهٔ ۱۶۹۳ بالکلی بود که در نشریهٔ انجمن سلطنتی منتشر شد. یک سال بعد، پزشک ایرلندی توماس مولینوکس تأکید کرد که این ستونها پدیدهای طبیعیاند، نه کار انسان یا غول. در سال ۱۷۴۰ هم نقاش دوبلینی، سوزانا دروری، دو تصویر دقیق از گذرگاه کشید که بعدها به شکل حکاکی در اروپا پخش شد.
در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، این ستونها به محور بحثی بزرگ تبدیل شدند. نپتونیستها معتقد بودند بازالت از آب دریا تهنشین شده و ویلیام ریچاردسون از سرسختترین مدافعانشان بود. ولکانیستها آن را گدازهٔ سردشده میدانستند. نیکولا دمارست، زمینشناس فرانسوی، با تکیه بر تصاویر دروری به همین نتیجه رسید. سرانجام ولکانیستها پیروز شدند و این پیروزی بر مسیر علم زمینشناسی اثر گذاشت. به همین دلیل، اتحادیهٔ بینالمللی علوم زمینشناسی این محل را در شمار نخستین ۱۰۰ میراث زمینشناسی جهان قرار داد.
منابع این پاسخ
- Philosophical Transactions؛ نامهٔ ریچارد بالکلی دربارهٔ گذرگاه غولها (۱۶۹۳)
- Royal Society؛ Standing on the boulders of giants (۲۰۲۱)
- GSA Today؛ Giant’s Causeway, One of the First 100 IUGS Geological Heritage Sites (۲۰۲۶)
- IUGS Geoheritage؛ The Paleocene volcanic rocks of the Giant’s Causeway and Causeway Coast
امروز چگونه باید از گذرگاه غولها دیدن و محافظت کرد؟
به گفتهٔ سازمان زمینشناسی بریتانیا، این محل پیش از همهگیری کووید سالانه بیش از یک میلیون بازدیدکننده داشت. دسترسی به ساحل از راه شبکهای از مسیرهای پیاده است که هم چشمانداز بالای صخره را نشان میدهد و هم دیدن ستونها از نزدیک را ممکن میکند. به نوشتهٔ یونسکو، برداشتن سنگ به عنوان یادگاری، که پیش از حفاظت از محل رایج بود، مدتهاست متوقف شده است. فرسایش طبیعی، بالا آمدن سطح دریا و توفانهای بیشتر هم از تهدیدهای آیندهاند.
جمعبندی: گذرگاه غولها جایی است که افسانه و علم کنار هم ایستادهاند؛ ستونهایی که از سرد شدن آرام گدازه زاده شدند و به حل یکی از بزرگترین بحثهای زمینشناسی کمک کردند.
مطالعه مرتبط در هفت: دریاچهٔ قاتل نیوس؛ هفت پرسش دربارهٔ شبی که یک دریاچه نفس روستاها را گرفت
منابع و بازبینی
- UNESCO World Heritage Centre؛ Giant’s Causeway and Causeway Coast
- National Trust؛ Giant’s Causeway history
- British Geological Survey؛ The Giant’s Causeway and Causeway Coast
- Royal Society؛ Standing on the boulders of giants (۲۰۲۱)
- Lucas Goehring؛ On the Scaling and Ordering of Columnar Joints (پایاننامهٔ دکتری، دانشگاه تورنتو)
- PNAS؛ Nonequilibrium scale selection mechanism for columnar jointing (۲۰۰۹)
- University of Toronto Scarborough؛ U of T scientists solve mystery of Giant’s Causeway with kitchen materials
- Philosophical Transactions؛ نامهٔ ریچارد بالکلی دربارهٔ گذرگاه غولها (۱۶۹۳)
- GSA Today؛ Giant’s Causeway, One of the First 100 IUGS Geological Heritage Sites (۲۰۲۶)
- IUGS Geoheritage؛ The Paleocene volcanic rocks of the Giant’s Causeway and Causeway Coast
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۵ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…