گوسفند دالی؛ هفت پرسش دربارهٔ برّهای که از یک سلول بالغ زاده شد و قواعد زیستشناسی را شکست
۵ ژوئیهٔ ۱۹۹۶، در مؤسسهٔ روزلین نزدیک ادینبورگ، میشی اسکاتلندی با صورت سیاه برّهای به دنیا آورد که صورتش کاملاً سفید بود. همین رنگ سفید نخستین نشانه بود که این برّه هیچ نسبت ژنتیکی با مادری که او را زایید ندارد. نامش را «دالی» گذاشتند و حدود هفت ماه کسی بیرون از آزمایشگاه از وجودش خبر نداشت. وقتی در ۲۲ فوریهٔ ۱۹۹۷ معرفی شد، روزلین در یک هفته حدود سه هزار تماس تلفنی از سراسر جهان دریافت کرد. دالی نخستین پستانداری بود که از یک سلول بالغ شبیهسازی شد؛ کاری که پیش از او بسیاری از دانشمندان ناممکن میدانستند. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم دالی چگونه ساخته شد، چرا اینقدر مهم بود، چه افسانههایی دربارهٔ مرگش رواج یافت و چه میراثی برای پزشکی امروز گذاشت.

دالی دقیقاً چه بود و چرا «نخستین» نامیده میشود؟
دالی یک کلون بود؛ یعنی جانداری که تقریباً همهٔ اطلاعات ژنتیکیاش را با جاندار دیگری شریک است. اما برخلاف تصور رایج، او نخستین پستاندار شبیهسازیشده نبود. به گفتهٔ مؤسسهٔ روزلین، این افتخار به گوسفندی میرسد که در سال ۱۹۸۴ در کمبریج از یک سلول جنینی شبیهسازی شد. دو گوسفند به نامهای مگان و موراگ هم در سال ۱۹۹۵ در خود روزلین از سلولهای جنینی پرورشیافته در آزمایشگاه ساخته شده بودند.
تفاوت دالی در منشأ سلولش بود: او از سلولی گرفتهشده از غدهٔ پستانی یک میش ششساله ساخته شد. دانشمندان آن زمان باور داشتند سلول بالغ و تخصصیافته، مثل سلول پوست یا کبد، فقط اطلاعات لازم برای همان کار را در دسترس دارد. دالی نشان داد یک سلول بالغ هنوز میتواند همهٔ دستورهای ساختن یک جانور کامل را در خود داشته باشد.
دالی چگونه ساخته شد؟
روش ساخت دالی انتقال هستهٔ سلول سوماتیک نام دارد. سوماتیک یعنی سلول بدنی، نه سلول جنسی. پژوهشگران هستهٔ یک سلول پستانی از میشی از نژاد فیندورست را برداشتند و آن را در تخمکی گذاشتند که پیشتر هستهاش را از تخمک یک میش بلکفیس اسکاتلندی خارج کرده بودند.
هسته حدود ۹۹٫۹ درصد DNA سلول را در خود دارد و ۰٫۱ درصد باقیمانده در میتوکندریهاست؛ به همین دلیل جانور حاصل تقریباً همان DNA اهداکنندهٔ هسته را دارد. به گزارش موزههای ملی اسکاتلند، جنین شش روز در آزمایشگاه رشد کرد و پس از تأیید رشد طبیعی، به رحم میشی جانشین منتقل شد.
مقالهٔ تیم روزلین در نشریهٔ Nature به یک نکتهٔ کلیدی اشاره میکند: سلولهای اهداکننده را پیش از انتقال به حالت سکون درآورده بودند؛ یعنی چرخهٔ تقسیمشان را متوقف کرده بودند.
منابع این پاسخ
چرا ساختن دالی اینقدر دشوار بود؟
دالی حاصل یک موفقیت نادر بود. به گفتهٔ مؤسسهٔ ملی پژوهش ژنوم آمریکا، از مجموع ۲۷۷ جنین شبیهسازیشده در آن آزمایش، فقط دالی زنده به دنیا آمد. مؤسسهٔ روزلین هم توضیح میدهد که جنینهای شبیهسازیشده بیش از جنینهای معمولی در دوران بارداری از دست میروند و همین، نرخ موفقیت شبیهسازی را پایین نگه میدارد.
مشکل دیگر سندرم نوزاد بزرگ است؛ برخی جانوران شبیهسازیشده هنگام تولد بسیار بزرگتر از حالت طبیعیاند و نقص رشد دارند. این عارضه در دامهایی مثل گوسفند بیشتر دیده شده و ممکن است به شرایط پرورش سلول و جنین در آزمایشگاه مربوط باشد.
جالب است که خود روزلین امروز دیگر جانوری را شبیهسازی نمیکند. به گفتهٔ این مؤسسه، فناوریهای تازهتری پدید آمدهاند که بسیار کارآمدتر از شبیهسازیاند، اما مهارتهایی که در پروژهٔ دالی به دست آمد هنوز در پژوهشهای دامی به کار میرود.
چرا نامش دالی شد و جهان چگونه با خبر او روبهرو شد؟
دالی را به نام دالی پارتون، خوانندهٔ مشهور موسیقی کانتری آمریکا، نامگذاری کردند. تولد او ماهها پنهان ماند، چون تیم روزلین میخواست پیش از هر خبری، مقالهٔ علمیاش منتشر شود. اعلام عمومی در ۲۲ فوریهٔ ۱۹۹۷ انجام شد تا با انتشار مقاله در نشریهٔ Nature همزمان باشد؛ مقالهای که تاریخ رسمی انتشارش ۲۷ فوریهٔ ۱۹۹۷ است.
واکنشها فوری بود. خبرنگاران از سراسر جهان راهی روزلین شدند و این مؤسسه در هفتهٔ پس از اعلام خبر حدود سه هزار تماس تلفنی دریافت کرد. دالی فقط یک خبر علمی نبود؛ بحثی عمومی دربارهٔ اخلاق شبیهسازی، مزایا و خطرهای آن به راه انداخت.
بخشی از این بحث به این پرسش برمیگشت که آیا شبیهسازی انسان هم در راه است. مؤسسهٔ ملی پژوهش ژنوم آمریکا یادآوری میکند که بازده بسیار پایین و نگرانیهای ایمنی، مانعی جدی برای کاربرد شبیهسازی تولیدمثلی است.
منابع این پاسخ
زندگی دالی چگونه گذشت؟
دالی تمام عمرش را در گلهٔ گوسفندان مؤسسهٔ روزلین گذراند و جز حضورهای گاهبهگاه در برابر رسانهها، زندگی معمولی یک گوسفند را داشت. او با قوچی از نژاد ولش مانتین به نام دیوید در مجموع شش برّه به دنیا آورد. نخستین برّهاش، بانی، در آوریل ۱۹۹۸ متولد شد؛ سال بعد دوقلوهایی به نامهای سالی و رُزی آمدند و سال پس از آن سهقلوهایی به نامهای لوسی، دارسی و کاتن.
این زایمانها خودش نکتهٔ مهمی بود: نشان میداد یک جانور شبیهسازیشده میتواند به شکل طبیعی تولیدمثل کند.
در پاییز ۲۰۰۱ کارکنان متوجه شدند دالی خشک و سفت راه میرود و عکسبرداری نشان داد به آرتروز مبتلاست. علت آن هرگز مشخص نشد. روزلین احتمالهای سادهتری را هم مطرح کرده است: ایستادن مکرر روی کف بتنی برای عکاسی، یا خوراکیهایی که برای ژست گرفتن به او میدادند و ممکن بود اضافهوزن آورده باشد. درمان ضدالتهابی روزانه علائم را ظرف چند ماه برطرف کرد.
منابع این پاسخ
آیا دالی چون شبیهسازیشده بود زود پیر شد و مرد؟
این پرسش سالها مطرح بود. دالی یکساله بود که آزمایش DNA نشان داد تلومرهایش، یعنی کلاهکهای محافظ انتهای کروموزومها، کوتاهتر از حد انتظار است. شاید چون DNA او از یک میش ششساله آمده بود. اما به گفتهٔ روزلین، معاینههای سلامت در آن زمان هیچ بیماری مرتبط با پیری زودرس نیافت و تلومر برخی کلونهای دیگر حتی بلندتر از حد طبیعی بوده است.
علت مرگ دالی ویروسی به نام JSRV بود که در گوسفندها سرطان ریه ایجاد میکند؛ گوسفندان دیگری هم در همان شیوع در روزلین آلوده شده بودند. در فوریهٔ ۲۰۰۳ سرفه کرد، سیتیاسکن تومورهای ریه را نشان داد و در ۱۴ فوریهٔ ۲۰۰۳، در ششسالگی، او را به خواب ابدی فرستادند.
پژوهشی در سال ۲۰۱۶ روی ۱۳ گوسفند شبیهسازیشدهٔ ۷ تا ۹ ساله، از جمله چهار کلون از همان ردهٔ سلولی دالی، نشانهای از آسیب جدی بلندمدت ناشی از شبیهسازی پیدا نکرد.
منابع این پاسخ
میراث دالی برای علم و پزشکی امروز چیست؟
دالی بر شانهٔ آزمایشهای پیشین ایستاده بود. جان گوردون در سال ۱۹۶۲ هستهٔ سلول روده را در تخمک قورباغه گذاشت و بچهقورباغهای سالم گرفت. در سال ۲۰۰۶، ده سال پس از تولد دالی، شینیا یاماناکا نشان داد با افزودن چند ژن میتوان سلول بالغ را به سلول بنیادی پرتوان بازگرداند. این دو در سال ۲۰۱۲ جایزهٔ نوبل پزشکی را گرفتند و روزلین سلولهای iPS را یکی از راههایی میداند که دالی گشود.
بدن دالی پس از مرگ به موزهٔ ملی اسکاتلند در ادینبورگ اهدا شد و از سال ۲۰۰۳ در آنجا به نمایش درآمده است.
جمعبندی: دالی ثابت کرد سرنوشت یک سلول بالغ برگشتناپذیر نیست؛ ایدهای که امروز در پژوهشهای سلول بنیادی ادامه دارد.
مطالعه مرتبط در هفت: پنیسیلین؛ کپکی ناخوانده که عصر آنتیبیوتیک را آغاز کرد
منابع و بازبینی
- مؤسسه روزلین؛ The Life of Dolly
- موزههای ملی اسکاتلند؛ The story of Dolly the sheep
- مؤسسه روزلین؛ Cloning FAQs
- Nature؛ Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells (1997)
- مؤسسه ملی پژوهش ژنوم آمریکا؛ Cloning Fact Sheet
- Nature Communications؛ Healthy ageing of cloned sheep (2016)
- بنیاد نوبل؛ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2012 - Press release
- مؤسسه روزلین؛ Coming of age: legacy of Dolly at 20
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…