پنیسیلین؛ هفت پرسش دربارهٔ کپکی ناخوانده که عصر آنتیبیوتیک را آغاز کرد
سوم سپتامبر ۱۹۲۸، الکساندر فلمینگ، باکتریشناس بیمارستان سنت مری لندن، از تعطیلات به آزمایشگاهش برگشت و سراغ ظرفهای کشتی رفت که در آنها کلنیهای باکتری استافیلوکوک روییده بود. یکی از ظرفها با بقیه فرق داشت: کپکی ناخوانده در گوشهای از آن روییده بود و ناحیهٔ دور تا دور کپک از باکتری خالی بود؛ گویی کپک چیزی ترشح کرده بود که جلوی رشد میکروبها را میگرفت. فلمینگ بعدها در سخنرانی نوبلش گفت که پنیسیلین از «یک مشاهدهٔ تصادفی» آغاز شد و تنها امتیاز او این بود که آن مشاهده را نادیده نگرفت. اما از آن ظرف کشت تا دارویی که میلیونها نفر را درمان کرد، راهی طولانی بود. در این مطلب، با هفت پرسش این راه را دنبال میکنیم.

فلمینگ در آن ظرف کشت دقیقاً چه دید؟
به گفتهٔ خود فلمینگ، ظرف کشتِ باکتری استافیلوکوک با یک کپک آلوده شده بود. او دید که کلنیهای باکتری تا فاصلهای از کپک شفاف شدهاند؛ یعنی باکتریها داشتند از هم میپاشیدند. فلمینگ این منظره را «فوقالعاده» خواند و تصمیم گرفت آن را بررسی کند.
او کپک را جدا کرد و بهصورت خالص کشت داد. معلوم شد کپک از سردهٔ پنیسیلیوم است و بعدها گونهٔ آن پنیسیلیوم نوتاتوم تشخیص داده شد. فلمینگ برای نامگذاری مادهای که کپک میساخت، همان راه معمول را رفت و آن را از نام کپک گرفت: پنیسیلین.
نکتهٔ جالب این است که فلمینگ در آن زمان اصلاً روی کپکها یا مواد ضدمیکروبی کار نمیکرد. به گفتهٔ خودش، سرگرم یک پژوهش صرفاً دانشگاهی دربارهٔ باکتریها بود و کشف پنیسیلین از دل یک اتفاق خوششانس بیرون آمد.
منابع این پاسخ
چرا فلمینگ نتوانست پنیسیلین را به دارو تبدیل کند؟
فلمینگ دریافت که «آب کپک» حتی پس از هزار بار رقیق شدن هنوز جلوی رشد استافیلوکوک را میگیرد و برخلاف ضدعفونیکنندههای آن زمان، به گلبولهای سفید خون آسیب نمیزند. همین او را قانع کرد که روزی این ماده برای درمان عفونتها به کار خواهد رفت.
اما پنیسیلین بسیار ناپایدار بود. دستیاران فلمینگ، استوارت کرداک و فردریک ریدلی، کوشیدند آن را خالص کنند و فقط به محلولهای خام رسیدند. فلمینگ بعدها گفت: «ما باکتریشناس بودیم، نه شیمیدان.» او یافتههایش را در ژوئن ۱۹۲۹ در مجلهٔ British Journal of Experimental Pathology منتشر کرد، اما تا حدود ده سال کمتر کسی به آن توجه کرد. در این مدت، کاربرد اصلی پنیسیلین جدا کردن باکتریهای حساس از نامحساس در آزمایشگاه بود.
منابع این پاسخ
فلوری، چین و هیتلی در آکسفورد چه کردند؟
کار جدی روی پنیسیلین از ۱۹۳۹ در دانشکدهٔ آسیبشناسی سر ویلیام دان در دانشگاه آکسفورد آغاز شد؛ گروهی به رهبری هاوارد فلوری و ارنست چین. آنها برای آزمایش روی جانوران و انسان به پردازش تا ۵۰۰ لیتر مایع کپک در هفته نیاز داشتند و آن را در وان، لگن بیمار، ظرف شیر و قوطی غذا پرورش دادند. گروهی از زنان، معروف به «دختران پنیسیلین»، با مزد هفتهای دو پوند از کشتها مراقبت میکردند و آزمایشگاه عملاً به کارخانهٔ کوچک پنیسیلین تبدیل شد.
نورمن هیتلی، زیستشیمیدان گروه، روشی برای استخراج پنیسیلین از حجم زیاد مایع کپک ساخت و ادوارد آبراهام ناخالصیها را جدا کرد. در ۱۹۴۰، فلوری با آزمایشهایی نشان داد که پنیسیلین میتواند موشها را از عفونت کشندهٔ استرپتوکوک نجات دهد.
منابع این پاسخ
نخستین بیمار پنیسیلین آکسفورد چه سرنوشتی داشت؟
در ۱۲ فوریهٔ ۱۹۴۱، آلبرت الکساندر، پلیسی ۴۳ ساله، نخستین کسی شد که پنیسیلین ساخت آکسفورد را دریافت کرد. او هنگام هرس گلهای رز گوشهٔ دهانش را خراشیده بود و دچار عفونتی شده بود که جانش را تهدید میکرد؛ آبسههای بزرگی چشمها، صورت و ریههایش را درگیر کرده بود.
پس از تزریق پنیسیلین، حال او در چند روز بهطور چشمگیری بهتر شد. اما ذخیرهٔ دارو تمام شد و او چند روز بعد درگذشت. این ماجرای تلخ نشان داد که مشکل اصلی دیگر اثر دارو نیست، بلکه کمبود آن است. بیماران بعدی نتایج بهتری داشتند و بهزودی برنامههایی برای رساندن پنیسیلین به سربازان بریتانیایی در جبهه شکل گرفت. با این حال، در شرایط جنگ، تولید صنعتی این دارو در بریتانیا دشوار بود.
یک طالبی کپکزده چه نقشی در تولید انبوه پنیسیلین داشت؟
فلوری میدانست که صنایع شیمیایی بریتانیا درگیر جنگاند. او و هیتلی در تابستان ۱۹۴۱ با حمایت بنیاد راکفلر به آمریکا رفتند و به آزمایشگاه پژوهشی وزارت کشاورزی آمریکا در پئوریا، ایلینوی، معرفی شدند. به گفتهٔ وزارت کشاورزی آمریکا، آنها ۱۴ ژوئیهٔ ۱۹۴۱ به پئوریا رسیدند و کار از فردای آن روز آغاز شد.
در آنجا، اندرو مویر با جایگزینی ساکارز با لاکتوز بازده را بالا برد و با افزودن آب خیساندن ذرت، که پسماند صنعت آسیاب ذرت بود، آن را حدود ده برابر کرد. روش رشد در مخزنهای عمیق و هوادهیشده نیز جای کشت روی سطح را گرفت. سپس پس از جستوجویی جهانی برای کپکی پربازدهتر، بهترین سویه از یک طالبی کپکزده در بازار میوهٔ پئوریا پیدا شد. جهشدادن این سویه با پرتو ایکس و فرابنفش، بازده را باز هم بالاتر برد.
منابع این پاسخ
جنگ جهانی دوم چگونه پنیسیلین را به دارویی همگانی تبدیل کرد؟
در ۱۹۴۳، هیئت تولید جنگ آمریکا مسئولیت افزایش تولید پنیسیلین را بر عهده گرفت. این هیئت بیش از ۱۷۵ شرکت را بررسی کرد و ۲۱ شرکت را برگزید. یکی از هدفهای اصلی این بود که برای حملهٔ روز دی (D-Day) به اروپا دارو به اندازهٔ کافی موجود باشد. در ۱ مارس ۱۹۴۴، شرکت فایزر نخستین کارخانهٔ تجاری تولید انبوه پنیسیلین به روش کشت غوطهور را در بروکلین نیویورک افتتاح کرد.
تولید آمریکا از ۲۱ میلیارد واحد در ۱۹۴۳ به ۱۶۶۳ میلیارد واحد در ۱۹۴۴ و بیش از ۶٫۸ تریلیون واحد در ۱۹۴۵ رسید. از ۱۵ مارس ۱۹۴۵، پنیسیلین در داروخانههای معمولی آمریکا در دسترس مردم قرار گرفت. بهای آن هم از ۲۰ دلار برای هر ۱۰۰ هزار واحد در ۱۹۴۳ به کمتر از ده سنت در ۱۹۴۹ کاهش یافت.
منابع این پاسخ
فلمینگ در سخنرانی نوبل دربارهٔ مقاومت میکروبی چه هشداری داد؟
در ۱۹۴۵، فلمینگ، چین و فلوری بهطور مشترک جایزهٔ نوبل پزشکی را «برای کشف پنیسیلین و اثر درمانی آن در بیماریهای عفونی گوناگون» گرفتند. فلمینگ در سخنرانی نوبل خود در ۱۱ دسامبر ۱۹۴۵ هشدار داد که خطر پنیسیلین در مصرف کمتر از اندازه است. به گفتهٔ او، اگر میکروبها در معرض مقدار ناکافی دارو قرار گیرند، در برابر آن مقاوم میشوند.
او مثالی فرضی زد: «آقای ایکس» برای گلودرد مقدار ناکافی پنیسیلین مصرف میکند، میکروبهای مقاوم را به همسرش منتقل میکند و درمان همسرش شکست میخورد. نتیجهگیری او این بود: «اگر پنیسیلین مصرف میکنید، به اندازهٔ کافی مصرف کنید.»
جمعبندی: پنیسیلین هم حاصل یک مشاهدهٔ هوشمندانه بود و هم حاصل سالها کار گروهی شیمیدانان، مهندسان و پزشکان. هشدار فلمینگ دربارهٔ مقاومت میکروبی هم امروز همچنان معنا دارد.
مطالعه مرتبط در هفت: ریشهکنی آبله؛ هفت پرسش دربارهٔ تنها بیماری انسانی که از جهان حذف شد
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…