شورهزار اویونی؛ هفت پرسش دربارهٔ صافترین آینهٔ زمین که ماهوارهها با آن تنظیم میشوند
سپتامبر ۲۰۰۲، گروهی از پژوهشگران با گیرندههای GPS به جان یک پهنهٔ سفید و بیانتها در ارتفاعات بولیوی افتادند. مأموریتشان عجیب به نظر میرسید: اندازهگرفتن ناهمواریهای زمینی که با چشم کاملاً صاف دیده میشود، تا ناسا بتواند دقت ماهوارهای را بسنجد که قرار بود آبشدن یخهای قطبی را با دقت سانتیمتری ثبت کند. آنها نقشهای ساختند که برجستگیها و فرورفتگیهای چندسانتیمتری این سطح را نشان میداد. این پهنه شورهزار اویونی (Salar de Uyuni) است؛ بزرگترین شورهزار جهان که در فصل باران به آینهای عظیم تبدیل میشود و زیر پوستهٔ نمکیاش یکی از بزرگترین منابع لیتیوم دنیا خوابیده است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم این آینهٔ سفید چگونه ساخته شده و چرا هم برای عکاسان مهم است، هم برای دانشمندان و هم برای صنعت باتری.

شورهزار اویونی کجاست و چقدر بزرگ است؟
اویونی در جنوبغربی بولیوی، روی فلات مرتفع آلتیپلانو قرار دارد؛ فلاتی که با بالاآمدن رشتهکوه آند شکل گرفته است. به گفتهٔ رصدخانهٔ زمین ناسا، دریاچهها و شورهزارهای این فلات در حوضههایی بدون راه خروج آب و همه در ارتفاعی بیش از ۳۶۵۹ متر از سطح دریا قرار دارند.
ناسا مساحت اویونی را حدود ۱۰ هزار و ۵۸۲ کیلومتر مربع میداند؛ تقریباً هماندازهٔ «جزیرهٔ بزرگ» هاوایی. در منابع دیگر عددهایی بین ۸ تا ۱۰ هزار کیلومتر مربع هم آمده است، چون مرز شورهزار بسته به روش اندازهگیری فرق میکند. در شمال آن آتشفشان خاموش تونوپا سر برآورده است. همین صافی سطح باعث شده اویونی به گفتهٔ ناسا یک مسیر حملونقل مهم در آلتیپلانو هم باشد.
منابع این پاسخ
این همه نمک از کجا آمده است؟
اویونی تهماندهٔ دریاچههای باستانی است. در اواخر عصر یخبندان (پلیستوسن)، بیشتر این منطقه را دریاچهای به نام مینچین پوشانده بود. ناسا مینویسد حدود ۱۵ هزار سال پیش این دریاچه بسیار کوچک شد، کربنات کلسیم زیادی در حوضه نشست و آب باقیمانده از گچ، هالیت و مواد معدنی دیگر غنی شد. پس از آن دریاچهٔ جوانتر تائوکا شکل گرفت که به گفتهٔ اتحادیهٔ بینالمللی علوم زمینشناسی (IUGS)، خشکشدنش شورهزار امروزی را ساخت.
نکتهٔ کلیدی بستهبودن حوضه است: آب راهی به دریا نداشت و فقط تبخیر میشد. هر بار که آب شور در دورههای خشک بخار شد، نمکها بر جا ماندند. طی هزاران سال پوستههایی ساخته شد که به گفتهٔ ناسا در بسیاری از نقاط بیش از ۱۰ متر ضخامت دارند.
منابع این پاسخ
پوستهٔ سفید اویونی از چه ساخته شده است؟
سطح سفید اویونی بیشتر از دو کانی است: هالیت، یعنی همان نمک خوراکی، و گچ (ژیپس)، کانی نرمی که در ساخت گچ ساختمانی و کود به کار میرود. اما زیر این سطح فقط نمک نیست. به گفتهٔ IUGS، زیر پوسته لایههایی پرمنفذ از هالیت با لایههای رسی برجامانده از دریاچههای قدیمی یکدرمیان چیده شدهاند و منافذ آنها از آبشور (شورابه) پر است.
این لایهبندی مثل دفترچهٔ خاطرات اقلیم آند است: هر لایهٔ رسی یادگار دورهای پرآب و هر لایهٔ نمک یادگار دورهای خشک است. گزارش سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS) از سال ۱۹۹۵ ذخیرهٔ بالقوهٔ نمک این شورهزار را حدود ۶۴ میلیارد تن تخمین زده بود.
منابع این پاسخ
آیا اویونی واقعاً صافترین جای زمین است؟
تقریباً، اما نه کاملاً. در همان بررسی سپتامبر ۲۰۰۲، پژوهشگران ناحیهای حدود ۲ هزار کیلومتر مربعی در شرق شورهزار را با GPS پیمودند. مقالهٔ آنها در مجلهٔ Geophysical Journal International نشان میدهد اختلاف بلندترین و پستترین نقطه در این پهنهٔ عظیم فقط حدود ۸۰ سانتیمتر است و تقریباً نیمی از آن هم به شیب کلی و یکنواخت سطح برمیگردد.
با این حال، نقشهٔ آنها پشتهها و درههایی چندسانتیمتری و چنددسیمتری را آشکار کرد که با چشم دیده نمیشوند. جالبتر اینکه این برآمدگیهای بزرگ با نقشهٔ گرانش منطقه همخوانی داشتند؛ شبیه رابطهای که میان سطح اقیانوسها و میدان گرانش زمین دیده میشود. به بیان دیگر، به نظر میرسد اویونی آنقدر صاف است که حتی تغییرات ظریف گرانش هم در شکلش ردی به جا میگذارد.
منابع این پاسخ
چرا ماهوارهها با اویونی تنظیم میشوند؟
ماهوارههای ارتفاعسنج، فاصلهٔ خود تا سطح زمین را با لیزر یا رادار میسنجند. برای اطمینان از دقتشان، باید اندازهگیری آنها را با سطحی مقایسه کرد که ارتفاعش از قبل دقیق معلوم است. شورهزارها برای این کار عالیاند، چون به گفتهٔ ناسا بزرگ، پایدار و بسیار بازتابنده هستند؛ درست شبیه صفحههای یخی قطبها.
ماهوارهٔ ICESat ناسا قرار بود تغییر ارتفاع یخهای قطبی را تا حد ۱٫۵ سانتیمتر در سال تشخیص دهد. پژوهشگران ارتفاعهای اندازهگیریشده در دوازده عبور این ماهواره را با نقشهٔ GPS اویونی مقایسه کردند و نشان دادند در شرایط مطلوب، خطای مطلق آن کمتر از ۲ سانتیمتر است. آنها همچنین دیدند پراکندگی نور در جو و ضعیفشدن لیزر دقت را پایین میآورد. ماهوارهٔ اروپایی Envisat هم از این شورهزار برای تنظیم حسگرهایش استفاده کرده است.
منابع این پاسخ
لیتیوم اویونی چه اهمیتی دارد؟
شورابهای که در منافذ لایههای نمک اویونی جریان دارد، سرشار از لیتیوم است؛ فلزی که امروز به گفتهٔ USGS حدود ۸۷ درصد مصرف جهانیاش صرف باتری میشود، از گوشی تا خودروی برقی. IUGS اویونی را دارای بزرگترین ذخایر شورابهٔ لیتیوم جهان توصیف میکند.
طبق گزارش ۲۰۲۵ سازمان زمینشناسی آمریکا، منابع شناساییشدهٔ لیتیوم بولیوی حدود ۲۳ میلیون تن است که آن را همردیف آرژانتین در صدر جهان قرار میدهد. اما «منبع» با «ذخیرهٔ قابلاستخراج» فرق دارد: در جدول ذخایر همان گزارش، بولیوی جداگانه فهرست نشده و در فهرست تولیدکنندگان بزرگ هم نیست. یعنی بولیوی با وجود این ثروت عظیم، هنوز در مراحل توسعهٔ استخراج است و سهم چشمگیری در تولید جهانی ندارد. فاصلهٔ میان زیر زمین و بازار، به فناوری، سرمایه و سیاستگذاری بستگی دارد.
آینهٔ اویونی کی پدیدار میشود و در سفر به آن چه باید دانست؟
در تابستان نیمکرهٔ جنوبی (حدود آذر تا اسفند)، بارانهای فصلی لایهٔ نازکی از آب روی شورهزار میگسترانند. پژوهشگران ناسا مینویسند همین سیلهای فصلی سطح را هر سال دوباره صاف و هموار میکنند. نتیجه، همان آینهٔ مشهوری است که آسمان و کوهها را بینقص بازتاب میدهد.
ارتفاع بیش از ۳۶۰۰ متر و بازتاب شدید نور از سطح سفید را جدی بگیرید. در جنوب شورهزار، دریاچهٔ لاگونا کلرادا در ذخیرهگاه ملی ادواردو آواروآ تنها جایی است که هر سه گونهٔ فلامینگوی آند در کنار هم جوجهآوری میکنند.
جمعبندی: اویونی فقط یک منظرهٔ عکاسی نیست؛ بایگانی اقلیم گذشته، خطکش ماهوارهها و گنجینهٔ لیتیوم آینده است.
مطالعه مرتبط در هفت: دریاچهٔ قاتل نیوس؛ هفت پرسش دربارهٔ شبی که یک دریاچه نفس روستاها را گرفت
منابع و بازبینی
- NASA Earth Observatory؛ An Expanse of White in Bolivia
- NASA Earth Observatory؛ Salar de Uyuni, Bolivia
- IUGS Geoheritage؛ Uyuni Salt Flat
- USGS Open-File Report 95-618؛ Salar de Uyuni bibliography and data summary
- Borsa و همکاران، Geophysical Journal International؛ Topography of the salar de Uyuni from kinematic GPS
- Fricker و همکاران، Geophysical Research Letters؛ Assessment of ICESat performance at the salar de Uyuni
- USGS Mineral Commodity Summaries 2025؛ Lithium
- Cotinga، Neotropical Bird Club؛ Laguna Colorada and Eduardo Avaroa National Reserve
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…