استونهنج؛ هفت پرسش دربارهٔ دایرهٔ سنگیای که مردی در حراج خرید و به ملت بخشید
سال ۱۹۱۵ در یک حراج در انگلستان، مردی محلی به نام سسیل چاب قطعهزمینی را از خانوادهٔ آنتروباس خرید که مشهورترین بنای پیشازتاریخ جهان روی آن ایستاده بود: استونهنج. سه سال بعد، در ۱۹۱۸، چاب آن را به ملت بریتانیا بخشید و از آن پس نگهداریاش به دولت سپرده شد. اما داستان این دایرهٔ سنگی حدود پنج هزار سال پیشتر آغاز شده است؛ با گودالی دایرهای، سنگهایی که از ولز و حتی شمال اسکاتلند آمدهاند و همترازیای که با طلوع خورشید در بلندترین روز سال جور درمیآید. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم استونهنج چیست، چطور ساخته شد و پژوهشهای تازه چه چیزهایی دربارهٔ آن روشن کردهاند.

استونهنج چیست و کجاست؟
استونهنج بنایی سنگی از دوران نوسنگی در دشت سالزبری در کنتس ویلتشر، جنوب انگلستان است. این بنا همراه با دایرهٔ سنگی ایوبری و دهها بنای پیشازتاریخ اطرافش، از ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.
یونسکو استونهنج را «پیچیدهترین دایرهٔ سنگی پیشازتاریخ جهان از نظر معماری» میداند. ویژگیاش فقط اندازهٔ سنگها نیست: روی ستونهای دایرهٔ بیرونی و دروازههای سهسنگی وسط، سنگهای افقی قرار گرفتهاند که با اتصالهای تراشیدهشده در هم قفل شدهاند. در این بنا دو نوع سنگ به کار رفته است: سارسنهای بزرگ و سنگهای آبی کوچکتر.
منابع این پاسخ
استونهنج چه زمانی و در چند مرحله ساخته شد؟
استونهنج یکباره ساخته نشد. به گفتهٔ انگلیش هریتیج، نخستین بنای مهم حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد شکل گرفت: خندقی دایرهای با دو خاکریز که فضایی به قطر حدود ۱۰۰ متر را در بر میگرفت. کنار خاکریز ۵۶ گودال به نام «گودالهای آبری» کنده شد.
حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد سنگها در مرکز برپا شدند. دویست تا سیصد سال بعد سنگهای آبی جابهجا شدند و جادهای خاکی به نام «اونیو» استونهنج را به رود ایوون وصل کرد. آخرین کارهای پیشازتاریخ، دو حلقه گودال میان ۱۸۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد بود که شاید برای چیدمانی تازه کنده شدند که هرگز کامل نشد. یونسکو کل این منظره را حاصل حدود دو هزار سال ساختوساز میداند.
منابع این پاسخ
سنگهای غولپیکر سارسن از کجا آمدند؟
سارسنها نوعی سنگ سیلیسی بسیار سختاند. ستونهای معمولی آنها با بخش زیر خاک حدود ۶ تا ۷ متر طول و نزدیک به ۲۰ تن وزن دارند. از حدود ۸۰ سارسن اولیه، امروز ۵۲ عدد باقی مانده است.
منشأ آنها تا ۲۰۲۰ معلوم نبود. گره ماجرا را یک تکه سنگ باز کرد: در مرمت ۱۹۵۸ از سنگ شمارهٔ ۵۸ مغزهای استوانهای بیرون آوردند و این مغزه سالها گمشده به نظر میرسید تا اینکه در ۲۰۱۸ رابرت فیلیپس، کارمند سابق شرکت حفاری که هنگام کار در محل بود، آن را از آمریکا به بریتانیا بازگرداند. پژوهشگران ترکیب شیمیایی آن را با سارسنهای سراسر جنوب بریتانیا مقایسه کردند نتیجه: ۵۰ سارسن از ۵۲ ترکیب شیمیایی مشابهی دارند و بیشترشان به احتمال زیاد از وست وودز، حدود ۲۵ کیلومتری شمال بنا، آمدهاند.
سنگهای آبی و «سنگ محراب» از کجا آورده شدند؟
سنگهای آبی بومی دشت سالزبری نیستند. بیشتر سنگهای آتشفشانی این گروه به تپههای پرسلی در غرب ولز نسبت داده میشوند؛ حدود ۲۲۵ کیلومتر دورتر.
شگفتانگیزترین کشف دربارهٔ سنگ محراب است؛ سنگی ماسهای به طول ۴٫۹ متر و وزن حدود ۶ تن که اکنون زیر سنگهای فروافتاده خوابیده است. پژوهشی که در ۲۰۲۴ در مجلهٔ نیچر منتشر شد، با تعیین سن دانههای ریز معدنی آن نشان داد این سنگ به حوضهٔ اورکادین در شمال شرق اسکاتلند تعلق دارد؛ دستکم ۷۵۰ کیلومتر دورتر. نویسندگان حدس میزنند سنگ از راه دریا حمل شده باشد، اما این هنوز فرضیه است. برخی پژوهشگران هم حمل سنگهای آبی بهوسیلهٔ یخچالها را مطرح کردهاند؛ بحثی که هنوز ادامه دارد.
منابع این پاسخ
آیا استونهنج تقویم خورشیدی یا گورستان بود؟
کاربرد اصلی استونهنج دقیقاً معلوم نیست، اما دو نشانهٔ محکم وجود دارد. نخست، به گفتهٔ یونسکو، دایرهٔ سنگی و جادهٔ اونیو روی محور طلوع خورشید در انقلاب تابستانی و غروب خورشید در انقلاب زمستانی قرار گرفتهاند؛ نشانهای از کارکرد آیینی و نجومی. هنوز هم بسیاری در زمان انقلاب برای جشن گرفتن آن در آنجا گرد میآیند.
دوم، استونهنج گورستان هم بود. حدود ۶۴ بقایای سوزاندهشدهٔ انسان در آن پیدا شده و شاید در اصل حدود ۱۵۰ نفر آنجا دفن شده باشند؛ همین آن را به بزرگترین گورستان شناختهشدهٔ اواخر نوسنگی در جزایر بریتانیا تبدیل میکند. پس استونهنج احتمالاً همزمان مکان آیین، یادبود مردگان و نشانهگذاری چرخهٔ سال بوده است.
منابع این پاسخ
چه کسانی استونهنج را ساختند و افسانهها چه میگویند؟
سازندگان استونهنج مردمان نوسنگی بریتانیا بودند که هیچ نوشتهای از خود به جا نگذاشتند. حمل سنگهایی از ولز و اسکاتلند نشان میدهد این جوامع سازمانیافته بودند و با مناطق دور در ارتباط بودند.
اما در سدههای میانه داستان دیگری رایج بود. جفری مانموثی در ۱۱۳۶ نوشت که مرلینِ جادوگر استونهنج را برپا کرده است؛ روایتی که تا سدهٔ شانزدهم پذیرفته میشد. در ۱۷۴۰ هم ویلیام استوکلی کتابی منتشر کرد و استونهنج را معبد کاهنان درویید بریتانیایی نامید. تاریخگذاریهای امروزی اما نشان میدهد سنگها حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد برپا شدهاند؛ بسیار پیش از عصر آهن در این منطقه. روی چهار سارسن هم صدها نقش تبر مفرغی کنده شده که به حدود ۱۷۵۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد برمیگردد.
منابع این پاسخ
استونهنج امروز در چه وضعی است؟
در ۱۹۰۰ یک ستون و سنگ افقی دایرهٔ بیرونی فروریخت و از ۱۹۰۱ چند دوره مرمت آغاز شد که آخرینش در ۱۹۶۴ بود؛ از جمله در ۱۹۵۸ سه سنگی که در ۱۷۹۷ افتاده بودند دوباره برپا شدند. امروز انگلیش هریتیج از طرف دولت از بنا نگهداری میکند و سازمان نشنال تراست از ۱۹۲۷ زمینهای اطراف را خریده تا به چمنزار برگرداند. جادهٔ A344 که بنا را از جادهٔ اونیو جدا میکرد بسته شد، اما به گفتهٔ انگلیش هریتیج، طرح تونل برای جادهٔ A303 در ژوئیهٔ ۲۰۲۴ پس از بازبینی هزینهها از سوی دولت لغو شد.
جمعبندی: استونهنج نه فقط چند سنگ بزرگ، که حاصل بیش از هزار سال تلاش جوامعی است که سنگ را از صدها کیلومتر دورتر آوردند.
مطالعه مرتبط در هفت: میراث جهانی یونسکو چیست؟
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…