برج کج پیزا؛ هفت پرسش دربارهٔ برجی که مهندسان با بیرون کشیدن خاک از سقوط نجاتش دادند
صبح ۹ فوریهٔ ۱۹۹۹ در میدان کلیسای جامع پیزا، گروهی از مهندسان با «فضایی پرتنش» نخستین مته را زیر سمت شمالی مشهورترین برج کج جهان فرستادند. قرار نبود چیزی بسازند؛ میخواستند مقدار کمی خاک را بیرون بکشند تا برجی که بیش از هشت قرن به سمت جنوب خم شده بود، کمی به عقب برگردد. یک اشتباه کوچک میتوانست به فرو ریختن بنا بینجامد. برج آرامآرام به سمت شمال چرخید و در پایان کار، پس از بیش از دو سال، شیبش حدود نیم درجه کمتر شد. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم برج کج پیزا چیست، چرا کج شد، چرا نمیافتد و چگونه نجات یافت.

برج کج پیزا چیست و کجاست؟
برجی که جهان آن را «برج کج پیزا» میشناسد، در اصل برج ناقوس (کامپانیله) کلیسای جامع پیزا در منطقهٔ توسکانی ایتالیاست. به گفتهٔ نهاد متولی آن، اوپرا دلا پریماتزیاله پیزانا، این برج هرگز برای دفاع از شهر ساخته نشد و کارش اعلام زمان با هفت ناقوس بود؛ به تعداد نتهای موسیقی. بزرگترین ناقوس در سال ۱۶۵۵ ریخته شده و حدود سه و نیم تن وزن دارد.
برج در کنار کلیسای جامع، تعمیدگاه و گورستان یادبود، بخشی از مجموعهٔ «میدان کلیسای جامع» یا میدان معجزات است که یونسکو آن را در سال ۱۹۸۷ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.
- ارتفاع: ۵۸٫۳۶ متر
- وزن: حدود ۱۴٬۴۵۳ تن
- شیب کنونی: حدود ۵٫۱ درجه به سمت جنوب
چرا برج پیزا کج شد؟
کج شدن برج از همان دوران ساخت آغاز شد. ساخت آن در ۹ اوت ۱۱۷۳ شروع شد و به گفتهٔ شهرداری پیزا، حدود سال ۱۱۷۸ که تازه طبقهٔ سوم ساخته شده بود، نشست زمین برج را کج کرد و کار متوقف شد.
علت در زیر پای برج است. بررسیهای مهندسی نشان میدهد نخستین لایهٔ خاک تا عمق حدود ۱۰ متری از رسوبات نرم مصبی (لای ماسهای و رسی) تشکیل شده و زیر آن رس دریایی نرم و حساسی تا عمق حدود ۴۰ متر قرار دارد. برج در این زمین بهطور میانگین ۳ تا ۳٫۵ متر نشست کرده است. اداره گردشگری پیزا هم یادآوری میکند که در گذشته شاخهای از رود باستانی آوزر از این محدوده میگذشته است.
جورجو وازاری، نویسندهٔ قرن شانزدهم، علت را بیتجربگی سازندگان در پیریزی در خاک پیزا دانسته بود.
منابع این پاسخ
چرا ساخت برج حدود ۲۰۰ سال طول کشید؟
کج شدن برج کار را بارها متوقف کرد. پس از توقف حدود سال ۱۱۷۸، ساخت حدود صد سال بعد، در دههٔ ۱۲۷۰، از سر گرفته شد و تا طبقهٔ هفتم پیش رفت و دوباره حدود ۱۲۷۸ متوقف شد. اتاق ناقوسها، طبقهٔ هشتم، از حدود ۱۳۶۰ ساخته شد و در حدود ده سال به پایان رسید.
یکی از جالبترین نشانههای این تاریخ طولانی در خود بناست: سازندگان سه طبقهای را که بعدها افزودند اندکی در جهت مخالف شیب خم کردند تا کجی را جبران کنند؛ برای همین محور برج کاملاً راست نیست و طبقههای بالایی کمی به عقب خمیدهاند.
جالب اینکه نام طراح اصلی برج هم قطعی نیست. وازاری از بونانو پیزانو نام برده و اداره گردشگری پیزا احتمال میدهد کار زیر نظر دیوتیسالوی، معمار تعمیدگاه، آغاز شده باشد.
منابع این پاسخ
چرا برج با این شیب نمیافتد؟
پاسخ کوتاه این است که مرکز ثقل برج هنوز بالای پایهٔ آن قرار دارد. اما در قرن بیستم این تعادل رو به شکنندگی بود. اندازهگیریهای دقیق از سال ۱۹۱۱ نشان داد شیب برج هر سال بیشتر میشود و سرعتش از دههٔ ۱۹۳۰ دو برابر شده است. در سال ۱۹۹۰ شیب سالانه حدود ۶ ثانیهٔ قوسی افزایش مییافت؛ یعنی جابهجایی حدود ۱٫۵ میلیمتری نوک برج در سال.
مهندسان این وضعیت را «ناپایداری خمشی» نامیدند: در سازهای بلند، از یک ارتفاع بحرانی به بعد، کمی شیب بیشتر نیروی واژگونیای میسازد که پی دیگر نمیتواند بهخوبی در برابرش مقاومت کند. به تعبیر یکی از پژوهشگران، مشکل کمبود سختی زمین بود، نه کمبود مقاومت آن.
در سال ۱۹۹۳ فشار زیر لبهٔ جنوبی پی حدود ۱۰۰۰ کیلوپاسکال برآورد شد، در حالی که زیر لبهٔ شمالی تقریباً به صفر رسیده بود. سنگکاری قرون وسطایی برج هم شکننده بود.
منابع این پاسخ
نجات برج چگونه آغاز شد؟
دولت ایتالیا در سال ۱۹۹۰ از ترس فروریختن ناگهانی، یک کمیتهٔ بینالمللی برای حفاظت و پایدارسازی برج تعیین کرد و برج از اوایل همان سال به روی بازدیدکنندگان بسته شد. قواعد حفاظت از بناهای تاریخی اجازه نمیداد برج با شمع یا پایهای آشکار نگه داشته شود.
نخستین راهحل موقت در نیمهٔ دوم ۱۹۹۳ اجرا شد: ۶۰۰ تن شمش سرب روی حلقهای بتنی در سمت شمالی پایه گذاشتند. این وزنه شیب را حدود یک دقیقهٔ قوسی کم کرد و گشتاور واژگونی را حدود ۱۰ درصد کاهش داد.
تلاش برای جایگزینی وزنههای زشت سربی با مهارهای زمینی اما به بحران کشید. در سپتامبر ۱۹۹۵ منجمد کردن زمین برای نصب مهارها باعث شد برج سریعتر به جنوب بچرخد و مهندسان ناچار وزنه را به ۹۰۰ تن رساندند. این دوره در میان گروه به «سپتامبر سیاه» معروف شد.
منابع این پاسخ
بیرون کشیدن خاک چگونه شیب برج را کم کرد؟
راهحل نهایی خاکبرداری کنترلشده از زیر سمت شمالی بود؛ روشی که پیشتر برای کاهش نشست نامتقارن کلیسای جامع مکزیکوسیتی هم به کار رفته بود. با برداشتن مقدار کمی خاک، سمت شمالی کمی پایین مینشست و برج به سمت شمال برمیگشت.
آزمایش محدود از ۹ فوریهٔ ۱۹۹۹ با ۱۲ گمانه آغاز شد. پس از موفقیت آن، ۴۱ گمانه در سراسر عرض پی نصب شد و خاکبرداری کامل از ۲۱ فوریهٔ ۲۰۰۰ ادامه یافت. مهندسان هر روز پاسخ برج را میخواندند و دستور روز بعد را صادر میکردند. آخرین خاکبرداری در ۶ ژوئن ۲۰۰۱ انجام شد و برج حدود ۱۸۰۰ ثانیهٔ قوسی، یعنی حدود نیم درجه، به عقب برگشت.
این مقدار با چشم دیده نمیشود، اما شیب را به وضعیت اوایل قرن نوزدهم بازگرداند. برج در دسامبر ۲۰۰۱ دوباره باز شد و در ۲۰۰۲ سامانهای زهکشی نوسان آب زیرزمینی را مهار کرد.
منابع این پاسخ
آیا گالیله واقعاً از بالای برج گلوله انداخت؟
داستان مشهوری میگوید گالیله از بالای برج دو گلولهٔ همجنس با وزن متفاوت انداخت تا نشان دهد همزمان به زمین میرسند. اما تنها منبع این روایت، زندگینامهای است که وینچنزو ویویانی، منشی سالهای پایانی گالیله، نوشت. خود گالیله در کتابهایش از برج پیزا نامی نمیبرد و به همین دلیل بیشتر مورخان علم در درستی این روایت تردید دارند و آن را بیشتر نوعی آزمایش فکری میدانند.
آینده برج هم کاملاً قطعی نیست. پایشها نشان داد تا سال ۲۰۰۸ چرخش به سمت شمال به کمتر از ۰٫۲ ثانیهٔ قوسی در سال رسیده است و حتی در سناریوی بدبینانه، برگشتن به شیب ۱۹۹۳ دستکم ۲۰۰ سال طول میکشد.
جمعبندی: برج پیزا نشان میدهد نجات یک بنای تاریخی گاهی نه با افزودن، که با برداشتن چند لیتر خاک در زمان درست ممکن است.
مطالعه مرتبط در هفت: ساگرادا فامیلیا؛ کلیسایی که ۱۴۴ سال است ساخته میشود
منابع و بازبینی
- Opera della Primaziale Pisana؛ Torre (برج پیزا)
- یونسکو؛ Piazza del Duomo, Pisa
- شهرداری پیزا؛ Torre di Pisa
- Burland و همکاران (۲۰۰۹)؛ Leaning Tower of Pisa: Behaviour after Stabilization Operations
- گردشگری پیزا؛ Piazza del Duomo - La torre pendente
- Soils and Foundations (۲۰۰۳)؛ The Stabilisation of the Leaning Tower of Pisa
- Physics World؛ The legend of the leaning tower
- Nature News؛ Tall tales (2005)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…