ترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشود
دو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را ببینند: تکهای کوچک از ژرمانیوم، یک گُوه پلاستیکی و دو اتصال طلایی که بسیار نزدیک به هم روی سطح آن فشرده شده بودند. جان باردین و والتر براتین یک هفته پیش از آن دیده بودند که این دستگاه بدقواره میتواند سیگنال الکتریکی را تا حدود صد برابر تقویت کند؛ کاری که تا آن روز فقط از لامپهای خلأ داغ، شکننده و پرمصرف برمیآمد. ویلیام شاکلی، رئیس گروه، بعدها آن نمایش را «هدیهٔ کریسمس باشکوه» نامید. آن وسیله نخستین ترانزیستور کارا بود؛ قطعهای که امروز میلیاردها نسخهٔ ریزشدهاش روی یک تراشهٔ رایانه جا میگیرد. در هفت پرسش میبینیم ترانزیستور چیست، چگونه متولد شد و چطور جهان دیجیتال را ساخت.

ترانزیستور چیست و دقیقاً چه کاری میکند؟
ترانزیستور قطعهای از جنس نیمهرسانا است، یعنی مادهای مثل ژرمانیوم یا سیلیسیم که رساناییاش نه مثل فلز است و نه مثل عایق، و میتوان آن را کنترل کرد. ترانزیستور معمولاً سه پایه دارد و اصل کارش ساده است: یک ولتاژ یا جریان کوچک در یک پایه، جریان بزرگتری را که از دو پایهٔ دیگر میگذرد کم و زیاد میکند.
از همین اصل دو کاربرد بزرگ بیرون میآید. اول تقویتکننده: سیگنال ضعیف میکروفون یا آنتن رادیو به سیگنالی قوی تبدیل میشود. دوم کلید: ترانزیستور بدون هیچ قطعهٔ متحرکی جریان را قطع و وصل میکند؛ همین روشن و خاموش شدن، صفر و یکِ منطق دیجیتال است.
به نوشتهٔ موزهٔ تاریخ کامپیوتر، گروه آزمایشگاههای بل دقیقاً دنبال جایگزینی نیمهرسانا برای لامپهای خلأ نامطمئن و کلیدهای الکترومکانیکی شبکهٔ تلفن بود.
پیش از ترانزیستور، دنیای الکترونیک با چه کار میکرد؟
در نیمهٔ اول قرن بیستم، رادیوها، تلفنها و نخستین رایانهها به لامپ خلأ و رلههای مکانیکی وابسته بودند. لامپها داغ میشدند، برق زیادی میخواستند و میسوختند؛ رلهها هم کند بودند و فرسوده میشدند.
نیمهرساناها اما تازه نبودند. موزهٔ تاریخ کامپیوتر ردشان را تا ۱۸۳۳ دنبال میکند، وقتی مایکل فارادی دید رسانایی سولفید نقره با گرما برخلاف فلزها بیشتر میشود. در ۱۸۷۴ فردیناند براون نخستین یکسوساز نقطهتماسی را توصیف کرد و در ۱۹۰۱ جاگادیش چاندرا بوس آشکارساز بلوری امواج رادیویی را ثبت اختراع کرد.
در ۱۹۲۶ یولیوس لیلینفلد حتی طرح یک تقویتکنندهٔ نیمهرسانای سهالکترودی را ثبت کرد، اما ساختن نمونهای کارا ممکن نشد. جنگ جهانی دوم گره را باز کرد: برای آشکارسازهای رادار، روشهای تولید ژرمانیوم و سیلیسیم بسیار خالص پدید آمد.
منابع این پاسخ
در دسامبر ۱۹۴۷ در آزمایشگاههای بل چه اتفاقی افتاد؟
ویلیام شاکلی در ۱۹۴۵ یک تقویتکنندهٔ «اثر میدان» طراحی کرد، اما کار نکرد. یک سال بعد جان باردین، فیزیکدان نظری، حدس زد الکترونهایی که روی سطح نیمهرسانا گیر افتادهاند جلوی نفوذ میدان الکتریکی را میگیرند. او همراه والتر براتین، فیزیکدان تجربی، به بررسی همین «حالتهای سطحی» پرداخت.
نتیجه در ۱۶ دسامبر ۱۹۴۷ به دست آمد. آنها دو اتصال طلایی بسیار نزدیک به هم را با یک گُوه پلاستیکی روی تکهای ژرمانیوم بسیار خالص فشار دادند. ولتاژ یکی از اتصالها جریان دیگری را کنترل میکرد و سیگنال ورودی تا حدود صد برابر تقویت میشد.
در ۲۳ دسامبر دستگاه را به مدیران آزمایشگاه نشان دادند. به نوشتهٔ موزهٔ تاریخ کامپیوتر، این نخستین تقویتکنندهٔ نیمهرسانای موفق بود.
نام «ترانزیستور» از کجا آمد و جهان چگونه از آن باخبر شد؟
نام ترانزیستور را جان پیرس، مهندس برق آزمایشگاههای بل، پیشنهاد داد. آزمایشگاه این اختراع را در ۳۰ ژوئن ۱۹۴۸ در یک نشست خبری در نیویورک معرفی کرد و سخنگویش گفت شاید «اهمیتی گسترده در الکترونیک و ارتباطات الکتریکی» داشته باشد. باردین و براتین مقالهٔ علمیاش را در ژوئیهٔ همان سال در مجلهٔ Physical Review منتشر کردند.
با وجود ساختار ظریف مکانیکی، هزاران نمونه در پوستهٔ فلزی با نام «نوع A» ساخته شد. جالب اینکه در ۱۹۴۸ هربرت ماتاره و هاینریش ولکر در فرانسه، مستقل از بل، ترانزیستور نقطهتماسی ژرمانیومی ساختند.
هشت سال بعد، جایزهٔ نوبل فیزیک ۱۹۵۶ بهطور مشترک به شاکلی، باردین و براتین رسید؛ به گفتهٔ بنیاد نوبل «برای پژوهشهایشان دربارهٔ نیمهرساناها و کشف اثر ترانزیستوری».
منابع این پاسخ
چرا نخستین ترانزیستور خیلی زود جای خود را به نسلهای بعدی داد؟
ترانزیستور نقطهتماسی شکننده بود: کارش به فشار دقیق دو اتصال فلزی روی سطح بلور بستگی داشت. در ۱۹۴۸ شاکلی ساختار بهتری بر پایهٔ پیوند p-n طراحی کرد؛ یعنی مرز دو لایهٔ نیمهرسانا با خواص متفاوت، که راسل اوهل در ۱۹۴۰ کشف کرده بود.
به روایت موزهٔ تاریخ کامپیوتر، در ۱۹۵۱ گوردون تیل و مورگان اسپارکس نخستین ترانزیستورهای پیوندی را از بلورهای بزرگ ژرمانیوم ساختند. از ۱۹۵۲ ترانزیستور به سمعکها و رادیوهای جیبی رسید، جایی که مردم برای وسیلهٔ کوچک و کممصرف حاضر بودند بیشتر بپردازند. در ۱۹۵۳ نمونهٔ اولیهٔ رایانهای ترانزیستوری ساخته شد.
در ۱۹۵۴ موریس تاننبام نخستین ترانزیستور سیلیسیمی را در بل ساخت، اما مهندسان تگزاس اینسترومنتس نخستین نمونههای تجاریاش را به بازار آوردند.
منابع این پاسخ
ماسفت چیست و چرا تقریباً همهٔ تراشههای امروز از آن ساخته میشوند؟
رؤیای شاکلی و لیلینفلد، یعنی ترانزیستوری که با میدان الکتریکی کنترل شود، سرانجام در ۱۹۵۹ محقق شد. محمد آتالا و داوون کانگ در آزمایشگاههای بل دریافتند لایهای نازک از دیاکسید سیلیسیم که روی سیلیسیم رشد داده شود، همان حالتهای سطحی مزاحم را بهشدت کم میکند.
ساختار آنها سه لایه داشت: فلز برای کنترل، اکسید بهعنوان عایق و سیلیسیم بهعنوان نیمهرسانا؛ نامش هم از همین آمد: MOSFET یا به اختصار MOS. بل آن را دنبال نکرد، چون کند بود و نیاز فوری شبکهٔ تلفن را برطرف نمیکرد؛ اما کانگ در یادداشتی در ۱۹۶۱ به «سهولت ساخت و امکان کاربرد در مدارهای مجتمع» اشاره کرد.
ترانزیستورهای MOS از ۱۹۶۴ به بازار رسیدند. به نوشتهٔ موزهٔ تاریخ کامپیوتر، به سبب اندازهٔ کوچکتر و مصرف کمتر، امروز بیش از ۹۹ درصد ریزتراشهها از ترانزیستور MOS استفاده میکنند.
چگونه از یک ترانزیستور به ۹۲ میلیارد ترانزیستور در یک تراشه رسیدیم؟
گام بزرگ بعدی، ساختن چند قطعه روی یک تکه نیمهرسانا بود: جک کیلبی در ۱۹۵۸ نخستین «مدار جامد» را ساخت و رابرت نویس در ۱۹۵۹ طرح مدار مجتمع قابل تولید انبوه را ثبت کرد. در ۱۹۶۵ گوردون مور پیشبینی کرد تعداد قطعات هر تراشه هر سال دو برابر میشود و در ۱۹۷۵ آن را به «هر دو سال» اصلاح کرد؛ پیشبینیای که به قانون مور مشهور شد.
در ۱۹۹۵ یک پردازندهٔ پنتیوم نزدیک به ۵ میلیون ترانزیستور داشت. اپل در اکتبر ۲۰۲۳ اعلام کرد تراشهٔ M3 Max با فناوری ۳ نانومتری ۹۲ میلیارد ترانزیستور دارد.
جمعبندی: همان کلیدِ قطع و وصلی که با دو اتصال طلایی روی ژرمانیوم آغاز شد، امروز زیربنای هر محاسبهٔ دیجیتال است.
مطالعه مرتبط در هفت: نخستین باگ کامپیوتر؛ هفت پرسش از شبپرهٔ هاروارد تا انفجار آریان ۵
منابع و بازبینی
- موزهٔ تاریخ کامپیوتر؛ 1947: Invention of the Point-Contact Transistor
- موزهٔ تاریخ کامپیوتر؛ The Silicon Engine Timeline
- بنیاد نوبل؛ The Nobel Prize in Physics 1956
- موزهٔ تاریخ کامپیوتر؛ 1960: Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated
- موزهٔ تاریخ کامپیوتر؛ 1965: Moore's Law Predicts the Future of Integrated Circuits
- اپل؛ Apple unveils M3, M3 Pro, and M3 Max
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۷ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…